جنگ خاموش علیه محیط زیست؛
بحران های پنهان در سایه درگیری نظامی
درگیریهای نظامی و تنشهای ژئوپلیتیک، فراتر از تلفات انسانی و خسارات زیرساختی، پیامدهای جبرانناپذیری بر اکوسیستم و سلامت محیطزیست منطقه برجای میگذارند.
به گزارش سیناپرس، در حالی که توجهات بیشتر بر ابعاد سیاسی و نظامی جنگ معطوف است، آسیب به چرخه آب، کیفیت هوا و تخریب زیستگاههای طبیعی، تهدیدی خاموش اما بلندمدت را در پی دارد. از نشت مواد نفتی در پهنه دریاها تا انتشار گازهای سمی ناشی از آسیب به واحدهای صنعتی، زنجیرهای از بحرانهای زیستمحیطی در حال شکلگیری است که محاسبه دقیق ابعاد آن نیازمند نگاهی تخصصی و مبتنی بر اقتصاد محیطزیست است. در این میان، کارشناسان بر لزوم پایش دقیق سایتهای حساس و مدیریت بحران پس از درگیریها تأکید دارند.
دکتر فریبرز جمالزاد، متخصص برنامهریزی محیطزیست و عضو پیشین هیات علمی پژوهشکده محیطزیست جهاددانشگاهی با تحلیل فاجعههای زیستمحیطی ناشی از درگیریهای اخیر به خبرنگار سیناپرس گفت: اثرات محیطزیستی جنگ به دو دسته مستقیم و غیرمستقیم تقسیم میشوند. اثرات مستقیم جنگ مربوط به موضوع تانکرها و زیرساختهاست.
وی افزود: هدف قرار گرفتن کشتیها یا تانکرها میتواند منجر به آلودگیهای نفتی در دریا شود. خوشبختانه تاکنون از درگیریهای تاییدشده، نشتهای مختصری در حوزه خلیج فارس و دریای عمان گزارش شده است که اگر ابعاد جهانی به خود بگیرد، میتواند چالش جدی باشد.
وی اظهارکرد: اثر مستقیم دیگر در ارتباط با آسیبهای وارد شده به بخش پتروشیمی است. در هفتههای منتهی به صلح، واحدهای پتروشیمی ایران بهشدت مورد حمله قرار گرفتند. آسیب به واحدهای فرآوری میتواند منجر به انتشار مواد آلاینده خطرناک و سمی از جمله اکسینها در هوا شود. با این حال خوشبختانه تاکنون هیچ گزارش مدونی از سوی وزارت نفت یا سازمان محیطزیست درباره میزان این آلودگیها منتشر نشده است.
این متخصص محیطزیست همچنین تخریب زیستگاهها را از دیگر اثرات مستقیم دانست و تأکید کرد: طی جنگ تحمیلی سوم بسیاری از مناطق دارای ارزش حفاظتی و زیستگاه موجودات مختلف نیز بهطور مستقیم آسیب دیدهاند.
جمالزاد در ادامه، اثرات غیرمستقیم را عامل تشدید آلودگیهای آب، هوا و خاک دانست و افزود: اثرات همافزایی و انرژی نیز باعث میشود آلودگیهای ناشی از جنگ با آلودگیهای پیشین ترکیب شده و شدت یابد؛ به عنوان مثال آتش گرفتن مخازن نفت یا پتروشیمیها، آلودگی هوا را بهشدت تشدید میکند.
وی در خصوص موضوع هستهای نیز خاطرنشان کرد: اگرچه سازمان بینالمللی انرژی اتمی تاکنون تشعشع غیرعادی در سایتهای نطنز، فردو و سایر مراکز مشاهده نکرده است، اما با وقوع اصابت راکت به فاصله ۱۵۰ کیلومتری نیروگاه بوشهر این احساس خطر به وجود آمد. در صورت بروز تشعشعات غیرنرم در سایتهایی نظیر فردو، اصفهان و یزد، این موضوع باید بهطور مجزا و جدی مورد بحث قرار گیرد.
جمالزاد در پاسخ به ضرورت راهکارهای پیشگیرانه اظهار داشت: کنترل و حذف آلودگیها وظیفه واحدهای عملیاتی است، اما مدیریت بحران پس از وقوع رخداد بسیار دشوار است؛ زیرا در وهله اول اولویت با حفظ جان درگیران است و پس از آن باید اثرات غیرمستقیم بررسی شود.
وی در پایان، در خصوص میزان خسارات مالی و زیستمحیطی گفت: برآورد دقیق ابعاد تخریب خاک، آب و هوا بر اساس شاخصهای اقتصاد محیطزیست، پس از فروکش کردن جنگ و در هفتههای بعد از آن امکانپذیر است. تخریب زیستگاهها در مناطقی که مورد بمباران قرار میگیرند، اجتنابناپذیر است و آمار دقیق این موارد پس از پایان درگیریها محاسبه و به سازمانهای بینالمللی ارسال خواهد شد.
خبرنگار: فرزانه صدقی
