از شعار تا عمل؛ «با کتاب گفت‌وگو کنیم» چگونه محقق می‌شود؟
آیا خواندن، همیشه به معنای فهمیدن است؟ اعظم موسوی، فعال فرهنگی و رسانه، در یادداشتی که در اختیار سیناپرس قرار گرفته، با طرح این پرسش، به فاصله پنهان میان روان‌خوانی و درک معنا پرداخته و شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» را فرصتی برای بازاندیشی در شیوه مواجهه با کتاب دانسته است. در این یادداشت آمده است:
گاهی کافی است از یک کودک بخواهیم آنچه را خوانده است، برایمان تعریف کند. ممکن است جمله‌ها را درست و روان بخواند، حتی بخش‌هایی از متن را به خاطر سپرده باشد، اما وقتی می‌پرسیم «منظور نویسنده چه بود؟» یا «چرا شخصیت داستان چنین تصمیمی گرفت؟» مکث کند. درست از همین مکث است که پرسشی جدی شکل می‌گیرد: آیا خواندن، همیشه به معنای فهمیدن است؟
در سال‌هایی که با دنیای کودکان و نوجوانان سروکار داشته‌ام، یکی از موضوعاتی که بیش از پیش توجهم را جلب کرده، فاصله میان خواندن و فهمیدن است؛ فاصله‌ای که همیشه به‌سادگی دیده نمی‌شود. گاهی تصور می‌کنیم وقتی کودکی متنی را روان می‌خواند یا می‌تواند محتوای آن را بازگو کند، به معنای آن هم رسیده است؛ حال آنکه فهمیدن، چیزی فراتر از خواندن واژه‌ها و به خاطر سپردن جمله‌هاست.
شعار امسال هفته کتاب و کتاب‌خوانی، «با کتاب گفت‌وگو کنیم»، فرصتی است تا به همین تفاوت فکر کنیم. گفت‌وگو با کتاب، فقط ورق زدن صفحات و دنبال کردن ماجرای داستان نیست؛ یعنی بتوانیم از متن، سؤال بپرسیم، با نویسنده همراه یا حتی مخالف شویم، درباره تصمیم شخصیت‌ها فکر کنیم و میان آنچه می‌خوانیم و تجربه‌های زندگی خودمان ارتباط برقرار کنیم.
کتاب زمانی به گفت‌وگو درمی‌آید که خواننده در برابر آن فقط یک شنونده نباشد. امروز بیش از هر زمان دیگری با کلمات و اطلاعات روبه‌رو هستیم. از کتاب‌های درسی و پیام‌های کوتاه تا مطالب شبکه‌های اجتماعی و پاسخ‌هایی که هوش مصنوعی در چند ثانیه در اختیارمان می‌گذارد، دسترسی به اطلاعات دشوار نیست؛ اما دسترسی آسان به اطلاعات، به معنای فهم عمیق‌تر نیست. گاهی آن‌قدر سریع از متنی به متن دیگر می‌رویم که فرصت مکث، پرسش و اندیشیدن را از خود می‌گیریم.
در آموزش، خواندن زمانی به مهارتی ماندگار تبدیل می‌شود که دانش‌آموز بتواند فراتر از واژه‌ها برود؛ میان بخش‌های مختلف یک متن ارتباط برقرار کند، منظور نویسنده را دریابد، از نشانه‌ها به نتیجه برسد و آموخته‌هایش را در موقعیتی تازه به کار بگیرد.
مطالعات بین‌المللی مانند پرلز (PIRLS) و پیزا (PISA) نیز بر همین ابعاد تأکید دارند؛ یعنی درک، تفسیر، استنباط و ارزیابی متن، نه فقط توانایی درست و روان خواندن آن. اما این پرسش درباره کودکان و نوجوانان ما چه پاسخی دارد؟ وقتی کتابی را به پایان می‌رسانند، فقط ماجرای آن را به یاد می‌آورند یا می‌توانند درباره انگیزه شخصیت‌ها، پیام اثر و ارتباط آن با زندگی خودشان نیز گفت‌وگو کنند؟ آیا در مواجهه با یک متن، به معنای ظاهری آن بسنده می‌کنند یا می‌توانند لایه‌های عمیق‌ترش را نیز دریابند؟ شاید برای نزدیک شدن به پاسخ، لازم باشد در خانه و مدرسه شیوه مواجهه‌مان با کتاب را کمی تغییر دهیم. به‌جای آنکه فقط از کودکان بخواهیم بیشتر بخوانند، درباره خوانده‌هایشان با آنان گفت‌وگو کنیم. بپرسیم کدام بخش کتاب برایشان جالب بوده، با کدام شخصیت هم‌نظرند، چه چیزی آن‌ها را به فکر فرو برده و اگر جای نویسنده بودند، چه پایانی برای داستان انتخاب می‌کردند. گاهی یک پرسش ساده می‌تواند دریچه‌ای تازه به دنیای ذهنی کودک باز کند.
«با کتاب گفت‌وگو کنیم»، را می‌توان دعوتی فراتر از یک شعار مناسبتی دانست؛ دعوتی به شنیدن، اندیشیدن و کشف معنا. شاید هدف نهایی کتاب‌خوانی فقط افزایش تعداد کتاب‌های خوانده‌شده نباشد؛ بلکه بخواهیم کتاب در فکر، نگاه و انتخاب‌های کودکان و نوجوانانمان اثری ماندگار بگذارد.
ارزش خواندن، تنها در رسیدن به صفحه آخر نیست؛ در گفت‌وگویی است که پس از بستن کتاب همچنان در ذهن ما ادامه دارد.
