بررسی سناریوها و خطرات احتمالی:
نشت باکتری در آزمایشگاه روسیه؛ ماجرا چقدر جدی است؟

طی روزهای گذشته، مرگ ناگهانی یک کارمند آزمایشگاه در مؤسسه پژوهشی ضد طاعون روسیه و گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال ابتلا به طاعون ریوی، توجه محافل علمی و امنیتی جهان را به خود جلب کرده است. کمبود شفافیت و گزارش‌های متناقض، نگرانی‌هایی را درباره ایمنی آزمایشگاه‌های حاوی عوامل بیماری‌زای خطرناک برانگیخته است.

به گزارش سیناپرس، مقامات محلی روسیه ابتلا و مرگ یک کارمند آزمایشگاه در مؤسسه ضد طاعون ایرکوتسک سیبری و خاور دور را تأیید کرده‌اند. این مؤسسه که در شهر ایرکوتسک، حدود سه هزار مایلی شرق مسکو و شمال مغولستان قرار دارد، بر کنترل طاعون و کار با عفونت‌های باکتریایی و ویروسی خطرناک تمرکز دارد. کمبود شفافیت و گزارش‌های متناقض درباره نوع بیماری و نحوه ابتلای این زن جوان، نگرانی‌ها و گمانه‌زنی‌هایی درباره احتمال وقوع موردی از طاعون ریوی را دامن زده است. به همین دلیل در این گزارش قصد داریم به بررسی ابعاد موضوع و سناریوهای احتمالی پیش رو بپردازیم.

روز گذشته آژانس بهداشت و حفاظت از مصرف‌کننده روسیه، در بیانیه‌ای به رسانه‌های دولتی این کشور اعلام کرد که دلیل مرگ این کارمند «ذات‌الریه با علت ناشناخته» تشخیص داده شده است. این موضوع تقریبا از سوی هیچ مخاطبی پذیرفته نشد و جهان همچنان نگران یک بحران زیستی جدید است زیرا یک مقام محلی پیش‌تر مرگ او را «احتمالاً ناشی از طاعون» توصیف کرده بود. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، اعلام کرد که واشنگتن از این حادثه آگاه است و آن را از نزدیک زیر نظر دارد. وی به خبرنگاران گفت: فکر نمی‌کنم دلیلی برای هشدار باشد، اما ما باید در این مورد با تمرکز و دقت پیش برویم.

از سوی دیگر گزارش‌های رسمی در رابطه با رویداد فوق الذکر، غیر شفاف و متفاوت بوده است. نام و سن دقیق زن تأیید نشده، اما مقامات می‌گویند او در مؤسسه مذکور کار می‌کرده است. ماکسیم مودین، شهردار منطقه شلخوفسکی در استان ایرکوتسک، در پست‌های تلگرامی اول و دوم اکتبر تأیید کرد که قرنطینه در بیمارستان منطقه شلخوفسکی برقرار شده است. وی گفت بیمارستان پذیرش و ترخیص بیماران و فعالیت‌های آزمایشگاهی را متوقف کرده، اما درمانگاه سرپایی همچنان فعال است و همزمان یک رسانه محلی گزارش داد که کارمند آزمایشگاه در همین بیمارستان درگذشته است.

از سوی دیگر ایگور کوبزف (Igor Kobzev)، استاندار استان ایرکوتسک، در دوم اکتبر از برگزاری جلسه فوق‌العاده کمیسیون بهداشتی و ضدهمه‌گیری منطقه‌ای با حضور مقامات ارشد بهداشتی روسیه، خبر داد. وی دلیل برگزاری این جلسه را مورد مشکوک ابتلای یک ساکن منطقه به عفونت بسیار خطرناک توصیف کرد و گفت وضعیت تحت کنترل جدی قرار دارد و اقدامات کامل ضدهمه‌گیری اجرا شده است. همان روز، الکسی تسی‌دنوف (Alexey Tsydenov)، رئیس جمهوری بوریاتیا (Republic of Buryatia)، در مجاورت ایرکوتسک، مرگ زن را ناشی از «طاعون» دانست، هرچند بعداً کلمه «احتمالاً» را به پست خود افزود و تأکید کرد که هیچ شیوع طاعونی در این جمهوری، از جمله مناطق مرزی با مغولستان، وجود ندارد.

دو روز پیش خبرگزاری دولتی روسیه (تاس)اعلام کرد که به موردی مربوط به کارمند آزمایشگاه مبتلا به ذات‌الریه با علت ناشناخته رسیدگی می‌کند و به مرگ او اشاره‌ای نکرد. در این میان اما رسانه‌های محلی و مستقل جزئیات بیشتری ارائه کرده‌اند. روزنامه (People of Baikal) کارمند را تکنسین آزمایشگاه ۲۸ ساله معرفی کرد و مرگ او را ناشی از طاعون ریوی دانست.

خبرنگار محلی پاول استپانوو (Pavel Stepanov)، اعلام کرد این زن پس از شکستن لوله آزمایش حاوی باکتری طاعون ریوی بیمار شده است. این رسانه همچنین گزارش داد که یک کانال تلویزیونی دولتی پنج مقاله درباره این حادثه را حذف کرده است. مسکو تایمز نیز در گزارشی نوشت مقامات بهداشتی ۱۸۹ فردی را که با این کارمند تماس داشته‌اند، بستری کرده‌اند. یک رسانه محلی نیز از لغو یک رویداد پاکسازی شهری به دلیل وضعیت نامطلوب همه‌گیری خبر داد.

باید توجه داشت که طاعون بیماری شدید و اغلب کشنده‌ای است که توسط باکتری یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) ایجاد می‌شود و معمولاً در پستانداران کوچک و کک‌ها یافت می‌گردد. انسان از طریق نیش کک آلوده، تماس با بافت‌های عفونی یا استنشاق ذرات تنفسی آلوده مبتلا می‌شود. به طور کلی سه شکل اصلی طاعون وجود دارد: خیارکی، ریوی و سپتیسمی. طاعون ریوی بیماری تنفسی است که با ذات‌الریه ، تنگی نفس، درد قفسه سینه و سرفه مشخص می‌شود و معمولاً به عنوان عفونت ثانویه از طاعون خیارکی درمان‌نشده پدید می‌آید. این شکل جدی‌ترین نوع طاعون است و می‌تواند از فرد به فرد منتقل شود. در صورت تشخیص زودهنگام، با آنتی‌بیوتیک قابل درمان است.

همه این موارد در کنار عدم شفافیت موجود از سوی مقامات روسی، نگرانی ها در مورد شیوع یک همه گیری جدید را دامن زده اند و کارشناسان امنیت زیستی در مورد خطرات جدی طاعون ریوی هشدار داده‌اند. در این میان مقامات ایالات متحده، پا را فراتر گذاشته و احتمال شروع یک جنگ بیولوژیکی را مطرح کرده اند که به نظر اغراق شده و دور از واقعیت می رسد.

برای نمونه آنی جیکوبسن (Annie Jacobsen)، نویسنده کتاب «جنگ بیولوژیک: یک سناریو»، یادآور شد که مؤسسه ضد طاعون محل کار این زن در دوران شوروی برای مهندسی سلاح‌های بیولوژیک به کار گرفته می‌شده و وزارت امور خارجه آمریکا معتقد است برنامه غیرقانونی سلاح‌های بیولوژیک روسیه همچنان ادامه دارد. وی نسبت به روایت شکستن لوله آزمایش ابراز تردید کرد و احتمال تولید نسخه آئروسل‌شده پاتوژن را مطرح نمود.

دکتر آشیش جها (Ashish Jha)، کارشناس امنیت زیستی و هماهنگ‌کننده سابق کاخ سفید در امور کووید-۱۹، نیز ابراز نگرانی کرد و با اشاره به گزارش‌های تأییدنشده درباره اسکورت آمبولانس‌ها توسط سرویس‌های امنیتی روسیه، تأکید کرد که چنین وضعیتی نشان‌دهنده یک شیوع طبیعی معمولی یا حتی حادثه آزمایشگاهی عادی نیست. وی خواستار شفافیت بیشتر مقامات روسی شد و هشدار داد که با افزایش تعداد آزمایشگاه‌های کار با پاتوژن‌های خطرناک در جهان، چنین حوادثی در ماه‌ها و سال‌های آینده بیشتر رخ خواهد داد.

بررسی های انجام شده توسط تیم ترویج علم سیناپرس نشان می دهد بر اساس اطلاعات موجود، سه سناریوی اصلی قابل تصور است:

 نخست، وقوع یک حادثه آزمایشگاهی تصادفی، مانند شکستن لوله حاوی باکتری یرسینیا پستیس، که منجر به ابتلای کارمند شده باشد؛ این فرض با گزارش‌های اولیه رسانه‌های محلی همخوانی دارد و با توجه به ماهیت کار مؤسسه ضد طاعون، کاملاً محتمل است.

دوم، ابتلای طبیعی یا غیرمرتبط با فعالیت حرفه‌ای که مقامات روسپوتربنادزور با تأکید بر عدم شناسایی میکروارگانیسم‌های مرتبط با کار آزمایشگاهی، آن را محتمل‌تر جلوه می‌دهند.

سوم، گمانه‌زنی‌های مرتبط با برنامه‌های تحقیقاتی حساس یا سابقه فعالیت‌های بیولوژیک دوران شوروی که کارشناسان امنیت زیستی، از جمله آنی جیکوبسن، مطرح کرده‌اند و بر احتمال دستکاری یا تولید نسخه قابل انتقال از طریق هوا تأکید دارند؛ هرچند شواهد مستقیمی برای این سناریو ارائه نشده است.

از منظر تهدید جهانی، در حال حاضر هیچ نشانه‌ای از شیوع گسترده یا انتقال بین‌المللی وجود ندارد. مقامات محلی ۱۸۹ نفر از افراد در تماس را تحت مراقبت قرار داده‌اند، اقدامات ضدهمه‌گیری اجرا شده و هیچ گزارشی از موارد جدید در مناطق همجوار یا فراتر از آن منتشر نشده است. خوشبختانه طاعون ریوی اگرچه خطرناک و قابل انتقال از فرد به فرد است، در صورت تشخیص به‌موقع با آنتی‌بیوتیک‌های رایج قابل درمان می‌باشد و برخلاف بیماری‌هایی مانند کووید-۱۹، پتانسیل ایجاد همه‌گیری جهانی سریع را ندارد، مگر در شرایط انتشار عمدی یا جهش ژنتیکی تأییدنشده.

با این حال، کمبود شفافیت رسمی و حذف برخی گزارش‌های رسانه‌ای، نگرانی‌های مشروعی درباره ایمنی آزمایشگاه‌های حاوی پاتوژن‌های خطرناک در سطح بین‌المللی ایجاد کرده است. کارشناسان معتقدند افزایش تعداد چنین مراکزی در جهان، احتمال وقوع حوادث مشابه را بالا می‌برد، اما بر اساس داده‌های کنونی، این حادثه به‌عنوان یک مورد کنترل‌شده محلی ارزیابی می‌شود و تهدیدی فوری برای سلامت جهانی محسوب نمی‌گردد؛ مشروط بر آن‌که مقامات روسی اطلاعات کامل‌تری در اختیار جامعه بین‌المللی قرار دهند.

گزارش: احسان محمدحسینی