انسان ها در شرایط خاص تا چه حد بی رحم می شوند؟
آزمایش زندان استنفورد در سال ۱۹۷۱ نشان داد که موقعیت قدرت چگونه افراد عادی را به خشونت و تحقیر سوق می‌دهد. اکنون شرکت مشهور سرگرمی و تولید نمایش های سینمایی و تلوزیونی نتفلیکس با بازآفرینی این مطالعه جنجالی در قالب یک برنامه واقعیت‌محور، نگرانی‌های جدی اخلاقی درباره حفاظت از شرکت‌کنندگان و تکرار اشتباهات گذشته را برانگیخته است.
به گزارش سیناپرس، آزمایش زندان استنفورد یکی از شناخته‌شده‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین مطالعات تاریخ روان‌شناسی است. این پژوهش در سال ۱۹۷۱ به سرپرستی پژوهشگری به نام فیلیپ زیمباردو (Philip Zimbardo) در دانشگاه استنفورد طراحی شد تا نشان دهد افراد عادی چگونه در برابر موقعیت‌های قدرت و بی‌قدرتی واکنش نشان می‌دهند. در این مطالعه جنجالی، بیست‌وچهار دانشجوی مرد سالم با دستمزد روزانه پانزده دلار جذب شدند و به‌طور تصادفی به دو گروه نگهبان و زندانی تقسیم گردیدند. محیط آزمایش یک زندان شبیه‌سازی‌شده در زیرزمین ساختمان روان‌شناسی دانشگاه بود. نگهبانان لباس رسمی و عینک آفتابی تیره دریافت کردند و زندانیان نیز لباس‌های یکدست و شماره‌گذاری‌شده پوشیدند تا هویت فردی‌شان کم‌رنگ شود.
هدف اولیه بررسی دو هفته‌ای بود، اما مطالعه تنها پس از شش روز متوقف شد. نتایج به‌سرعت از کنترل خارج گردید. نگهبانان به‌تدریج رفتارهای خشن، تحقیرآمیز و کنترل‌گرانه در پیش گرفتند. آنان زندانیان را با کارهای بیهوده، محرومیت از خواب، توهین کلامی و تنبیه‌های روانی تحت فشار قرار دادند. زندانیان نیز نشانه‌های شدید اضطراب، افسردگی، انفعال و حتی فروپاشی عاطفی از خود بروز دادند. برخی شرکت‌کنندگان دچار واکنش‌های هیجانی شدید شدند و درخواست خروج کردند. زیمباردو که خود نقش سرپرست زندان را نیز بر عهده داشت، دیرتر از آنچه لازم بود مداخله کرد. این آزمایش نشان داد که موقعیت اجتماعی و نقش‌های قدرت می‌تواند بر شخصیت فردی غلبه کند و افراد عادی را به رفتارهایی وادارد که در شرایط عادی مرتکب نمی‌شوند. با این حال، همان نتایج باعث شد آزمایش به نمادی از شکست‌های اخلاقی در پژوهش تبدیل شود: آسیب روانی به شرکت‌کنندگان، نبود رضایت آگاهانه کامل، و نقش دوگانه پژوهشگر که اعتبار علمی مطالعه را مخدوش ساخت.
اکنون پس از گذشته حدود پنج دهه پس از آن واقعه، شرکت نتفلیکس (Netflix) اعلام کرده است که همین آزمایش را در قالب یک برنامه تلویزیونی واقعیت‌محور با عنوان «آزمایش زندان استنفورد جدید» بازآفرینی می‌کند. این مجموعه شش‌قسمتی که هر قسمت آن حدود چهل‌و‌پنج دقیقه است، با حضور سی شرکت‌کننده در ماه اکتبر پخش خواهد شد. هدف اعلام‌شده برنامه، بازبررسی موضوعات سلسله‌مراتب قدرت و همدلی انسانی و آزمودن این پرسش است که آیا افراد عادی هنگامی که در موقعیت کنترل قرار می‌گیرند، ناگزیر به فساد سیستمی تسلیم می‌شوند یا خیر. این خبر موج گسترده‌ای از بحث و نگرانی را در میان متخصصان اخلاق، روان‌شناسان و مخاطبان برانگیخته است.
تفاوت بنیادین میان پژوهش دانشگاهی و برنامه واقعیت‌محور در همین‌جا خود را نشان می‌دهد. در پژوهش‌های علمی، هیئت‌های اخلاق پژوهشی موظف‌اند پیش از آغاز هر مطالعه‌ای، میزان خطر، شیوه‌های حفاظت از شرکت‌کنندگان و کیفیت رضایت آگاهانه را به‌دقت بررسی کنند. شرکت‌کنندگان باید از تمام آسیب‌های احتمالی مطلع شوند و حق خروج آزادانه داشته باشند. در مقابل، برنامه‌های واقعیت‌محور الزاماً تابع این استانداردهای سخت‌گیرانه نیستند. آنان اغلب با پرداخت مبالغ قابل‌توجه، افراد را به پذیرش خطرهایی وادار می‌کنند که در محیط پژوهشی مجاز شمرده نمی‌شود. پرسش اساسی این است که اگر مجموعه‌ای خود را به‌عنوان آزمونی برای یک مسئله روان‌شناختی معرفی می‌کند، چه معیارهای اخلاقی باید بر آن حاکم باشد؟
پاسخ شاید این نباشد که برنامه‌های تلویزیونی را دقیقاً مانند پژوهش علمی تنظیم کنیم، بلکه آن‌ها نیازمند چارچوب اخلاقی مستقل خود هستند. حداقل انتظار می‌رود چنین برنامه‌هایی غربالگری روانی دقیق، رضایت آگاهانه شفاف، نظارت مستمر روان‌شناختی و سازوکارهای فوری برای خروج شرکت‌کنندگان را پیش‌بینی کنند. ما از تأثیرات روانی آزمایش اصلی آگاهیم. بنابراین بازآفرینی همان شرایط، حتی در قالب سرگرمی، می‌تواند آسیب‌های مشابهی ایجاد کند. اصل اساسی اخلاق پژوهش می‌گوید منافع باید بر زیان‌های احتمالی بچربد. در اینجا منافع چیست؟ سود مالی شبکه، دیده شدن شرکت‌کنندگان یا ارزش سرگرمی برای بینندگان؟ آیا این منافع می‌تواند توجیه‌کننده خطر آسیب روانی، عاطفی و ذهنی باشد؟
آزمایش زندان استنفورد امروز نه به‌عنوان دستاورد علمی درخشان، بلکه به‌عنوان نمونه‌ای کلاسیک از «آنچه نباید انجام داد» در کلاس‌های اخلاق پژوهش تدریس می‌شود. تبدیل آن به برنامه واقعیت‌محور این خطر را به همراه دارد که درس‌های آموخته‌شده نادیده گرفته شود و بسیاری از منتقدان باور دارند که نتفلیکس به‌عنوان نهاد رسانه‌ای قدرتمند، مسئولیتی فراتر از تولید محتوا دارد. این شبکه موظف است اطمینان حاصل کند که برنامه جدیدش همان شکست‌های اخلاقی را تکرار نکند که نام آزمایش استنفورد را برای همیشه با بحث‌های اخلاقی گره زده است. در غیر این صورت، تاریخ نه تنها تکرار خواهد شد، بلکه در برابر چشمان میلیون‌ها بیننده به نمایش درخواهد آمد. حال باید منتظر ماند تا چند روز دیگر و پس از شروع برنامه ببینیم آیا تاریخ در این رابطه مجددا تکرار خواهد شد یا خیر؟
مترجم: احسان محمدحسینی
