وقتی خواب کم میشود، روده هم تحت تأثیر قرار میگیرد
خواب ناکافی تنها باعث خستگی و کاهش تمرکز نمیشود؛ شواهد پژوهشی نشان میدهد اختلال در خواب میتواند با تغییر ترکیب و عملکرد میکروارگانیسمهای روده، بر سلامت دستگاه گوارش، سیستم ایمنی و سوختوساز بدن نیز اثر بگذارد.
به گزارش سیناپرس، رابطه میان خواب و سلامت روده در سالهای اخیر توجه بیشتری از سوی پژوهشگران به خود جلب کرده است. بررسیهای علمی نشان میدهند میان مغز، چرخه خواب و میکروارگانیسمهای ساکن روده ارتباطی دوطرفه وجود دارد؛ به این معنا که اختلال در خواب میتواند محیط میکروبی روده را تغییر دهد و از سوی دیگر، فعالیت میکروبهای روده نیز ممکن است در تنظیم خواب و ریتم شبانهروزی نقش داشته باشد.
روده؛ خانه میلیاردها میکروارگانیسم
میکروبیوم روده مجموعهای پیچیده از باکتریها، قارچها، ویروسها و دیگر میکروارگانیسمهایی است که در دستگاه گوارش زندگی میکنند. این مجموعه در فرآیندهایی مانند هضم غذا، تنظیم سوختوساز و عملکرد سیستم ایمنی نقش دارد.
پژوهشگران در سالهای اخیر متوجه شدهاند که این میکروارگانیسمها فقط در روده فعالیت نمیکنند و از طریق موادی که تولید یا متابولیزه میکنند، میتوانند با مغز و سایر بخشهای بدن ارتباط برقرار کنند.
به این ارتباط دوطرفه، «محور روده-مغز» گفته میشود؛ محوری که در تنظیم برخی فرآیندهای مرتبط با خواب نیز نقش دارد. اسیدهای چرب کوتاهزنجیر، متابولیتهای تریپتوفان و اسیدهای صفراوی ثانویه از جمله موادی هستند که میتوانند در این ارتباط نقش داشته باشند.
وقتی خواب بههم میریزد، روده هم ممکن است واکنش نشان دهد
بررسیها نشان میدهند بخش قابلتوجهی از میکروبیوم روده دارای نوسانات روزانه است و ترکیب و فعالیت برخی میکروبها با چرخه خواب، بیداری و غذا خوردن تغییر میکند.
بنابراین، کمخوابی یا برهمخوردن ساعت زیستی بدن میتواند این نظم را تحت تأثیر قرار دهد. پژوهشهای آزمایشگاهی نیز ارتباط میان اختلال خواب، تغییر در ژنهای مرتبط با ساعت زیستی و کاهش عملکرد سد محافظتی روده را نشان دادهاند.
با این حال، اثر کمخوابی بر میکروبیوم در همه مطالعات انسانی یکسان نبوده است. برای مثال، در یک مطالعه روی ۲۵ فرد سالم که حدود ۴۰ ساعت از خواب محروم شده بودند، کاهش تنوع میکروبی روده مشاهده شد. در مقابل، مطالعهای دیگر روی ۱۱ فرد سالم که محدودیت خواب داشتند، تغییر قابلتوجهی در ترکیب میکروبیوم پیدا نکرد.
این تفاوتها نشان میدهد که هنوز نمیتوان گفت هر نوع کمخوابی الزاماً تغییر مشخص و یکسانی در میکروبیوم ایجاد میکند.
فقط تعداد باکتریها مهم نیست
یکی از نکات مهم در این حوزه آن است که پژوهشگران تنها به تغییر تعداد یا گونههای باکتریایی توجه نمیکنند، بلکه عملکرد آنها و موادی که تولید میکنند نیز اهمیت دارد.
برخی مطالعات، خواب ناکافی را با کاهش باکتریهایی مانند Faecalibacterium و برخی میکروبهای تولیدکننده «بوتیرات» مرتبط دانستهاند. بوتیرات یکی از اسیدهای چرب کوتاهزنجیر است که در سلامت محیط روده و عملکرد سلولهای رودهای اهمیت دارد.
در مطالعات حیوانی نیز محرومیت از خواب با کاهش برخی متابولیتهای میکروبی مانند استات، پروپیونات و بوتیرات همراه بوده است.
احتمال آسیب به سد دفاعی روده
بخش دیگری از تحقیقات به تأثیر کمخوابی بر «سد رودهای» مربوط میشود. این سد از عبور کنترلنشده مواد و مولکولهای موجود در روده به جریان خون جلوگیری میکند.
در مدلهای حیوانی، اختلال خواب با تغییر در پروتئینهایی مانند کلودین، اکلودین و ZO-۱ و همچنین تغییر عملکرد سلولهای تولیدکننده موکوس همراه بوده است. چنین تغییراتی میتواند نفوذپذیری روده را افزایش دهد و زمینه را برای فعال شدن مسیرهای التهابی فراهم کند.
با وجود این، پژوهشگران تأکید میکنند که بخش قابلتوجهی از این شواهد از مطالعات حیوانی یا آزمایشهای مرتبط با انتقال میکروبیوم به دست آمده است و هنوز مشخص نیست این سازوکارها در انسان و در شرایط معمول کمخوابی دقیقاً با همان شدت رخ میدهند یا خیر.
آپنه خواب و کار شیفتی؛ شرایط پیچیدهتر میشوند
رابطه خواب و میکروبیوم تنها به تعداد ساعات خواب محدود نمیشود. بیدار شدنهای مکرر، اختلال در ریتم شبانهروزی و آپنه انسدادی خواب نیز میتوانند بر میکروبیوم اثر بگذارند.
در مورد کارکنان شیفتی، بررسی این ارتباط دشوارتر است؛ زیرا تغییر ساعات خواب معمولاً همراه با تغییر زمان غذا خوردن، رژیم غذایی، میزان استرس و سبک زندگی رخ میدهد و همه این عوامل میتوانند بهطور مستقل بر میکروبیوم روده تأثیر بگذارند.
هنوز یک قطعه مهم از پازل باقی مانده است
با وجود افزایش شواهد درباره ارتباط خواب و میکروبیوم روده، پژوهشگران هنوز برای ترسیم یک رابطه علت و معلولی قطعی به مطالعات بیشتری نیاز دارند.
بسیاری از تحقیقات انجامشده در این زمینه روی حیوانات بودهاند و مطالعات انسانی نیز اغلب با تعداد محدودی از شرکتکنندگان انجام شدهاند. تفاوت در رژیم غذایی، سبک زندگی، روش اندازهگیری خواب و همچنین روشهای بررسی میکروبیوم میتواند یکی از دلایل نتایج متفاوت مطالعات باشد.
به همین دلیل، مطالعات بزرگتر و طولانیمدت انسانی باید عواملی مانند مدت خواب، کیفیت و تکهتکه شدن خواب، زمانبندی خواب، آپنه خواب و رژیم غذایی را بهطور جداگانه بررسی کنند.
در حال حاضر نیز شواهد موجود برای آنکه دستکاری میکروبیوم با پروبیوتیکها، پریبیوتیکها یا روشهای مشابه بهعنوان یک درمان استاندارد برای اختلالات خواب توصیه شود، کافی نیست.
خواب خوب؛ بخشی از معادله سلامت روده
آنچه تاکنون مشخص شده، وجود یک ارتباط پیچیده و دوطرفه میان خواب، ساعت زیستی بدن و میکروبیوم روده است. کمخوابی ممکن است ترکیب و عملکرد میکروبهای روده و حتی عملکرد سد دفاعی روده را تغییر دهد، اما اندازه و اهمیت این اثر در انسان همچنان نیازمند بررسی بیشتر است.
بنابراین، یافتههای فعلی بیش از آنکه یک رابطه قطعی را ثابت کنند، تصویری تازه از ارتباط میان خواب و سلامت گوارش ارائه میدهند؛ تصویری که نشان میدهد برای درک کامل اثرات خواب ناکافی، شاید لازم باشد به چیزی فراتر از مغز و سیستم عصبی نگاه کنیم و نقش میلیاردها میکروارگانیسم ساکن روده را نیز در نظر بگیریم.
گزارش: News-Medical
