آیا داروی دیابت میتواند روند پیری انسان را کندتر کند؟
پژوهشگران در یک مطالعه مروری جدید، شواهد مربوط به اثرات احتمالی متفورمین بر روند پیری و افزایش طول عمر را بررسی کردهاند. آنها معتقدند این داروی قدیمی دیابت ممکن است فراتر از کنترل قند خون، بر سازوکارهای سلولی مرتبط با پیری، التهاب و بیماریهای وابسته به سن اثر بگذارد؛ با این حال، برای اثبات تأثیر آن بر افزایش طول عمر انسان، هنوز به مطالعات بالینی گسترده نیاز است.
به گزارش سیناپرس، متفورمین دارویی شناختهشده و پرمصرف است که از دهه ۱۹۵۰ برای درمان بیماران مبتلا به دیابت استفاده میشود و همچنان یکی از داروهای اصلی در درمان دیابت نوع ۲ به شمار میرود.
این دارو که بیش از یک قرن پیش برای نخستینبار سنتز شد، در فهرست داروهای ضروری سازمان جهانی بهداشت نیز قرار دارد. با وجود دههها استفاده پزشکی، پژوهشگران میگویند هنوز تمام ظرفیتهای زیستی و درمانی متفورمین شناخته نشده است.
در یک مقاله مروری جدید که در نشریه Aging منتشر شده، گروهی از پژوهشگران به سرپرستی «جارا منه» از دانشگاه حمد بن خلیفه قطر، شواهد موجود درباره اثرات متفورمین بر پیری و طول عمر را بررسی کردهاند.
متفورمین چگونه ممکن است بر روند پیری اثر بگذارد؟
متفورمین علاوه بر کاهش سطح گلوکز خون، در سطح سلولی نیز بر چندین مسیر مهم اثر میگذارد. یکی از مهمترین این مسیرها، فعالسازی آنزیمی به نام AMPK است.
AMPK نقش مهمی در تنظیم انرژی سلول دارد. فعال شدن این مسیر علاوه بر کمک به کنترل قند خون، میتواند بر فرآیندهای دیگری مانند مهار پروتئین mTOR، افزایش خودخواری سلولی یا اتوفاژی، کاهش استرس اکسیداتیو و بهبود حساسیت به انسولین اثر بگذارد.اتوفاژی فرآیندی است که طی آن سلولها اجزای آسیبدیده یا غیرضروری خود را تجزیه و بازیافت میکنند. این سازوکار یکی از فرآیندهای مهم در حفظ سلامت سلولها و مقابله با آسیبهای مرتبط با افزایش سن محسوب میشود.
پژوهشگران معتقدند مجموعه این تغییرات ممکن است به کاهش سرعت برخی فرآیندهای سلولی مرتبط با پیری کمک کند؛ هرچند هنوز مشخص نیست این اثرات در نهایت به افزایش طول عمر انسان منجر میشوند یا خیر.
برخی مطالعات حیوانی نیز از نقش احتمالی این مسیرها در افزایش طول عمر حمایت کردهاند.برای نمونه، افزایش فعالیت AMPK در برخی مطالعات با افزایش طول عمر کرمها همراه بوده است. در مقابل، حذف این آنزیم در موشها باعث کاهش طول عمر شده است.
با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند؛ نمیتوان نتایج حاصل از مدلهای حیوانی را مستقیماً به انسان تعمیم داد و برای مشخص شدن اثر واقعی متفورمین بر روند پیری انسان، شواهد بالینی بیشتری مورد نیاز است.
تأثیر احتمالی متفورمین بر سن زیستی
یکی دیگر از مسیرهایی که در این مطالعه مورد توجه قرار گرفته، تغییرات اپیژنتیکی است؛ تغییراتی که میتوانند نحوه فعالیت ژنها را بدون تغییر در توالی DNA تحت تأثیر قرار دهند.متفورمین ممکن است از طریق تأثیر بر آنزیمی به نام TET2، برخی الگوهای غیرطبیعی متیلاسیون DNA را کاهش دهد. این تغییرات میتوانند به حفظ ثبات ژنوم و کاهش برخی فرآیندهای مرتبط با پیری کمک کنند.
در یک مطالعه کوچک که در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، مصرف متفورمین در افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ با نشانههای اپیژنتیکی از پیری آهستهتر در مقایسه با افرادی که این دارو را مصرف نمیکردند، ارتباط داشت.
پژوهشگران در آن مطالعه اختلافی معادل حدود ۲.۷ تا ۳.۴ سال در سن زیستی مشاهده کردند؛ اما این تحقیق تنها روی ۳۲ بیمار انجام شده بود و نمیتوان از آن نتیجه گرفت که متفورمین مستقیماً باعث کاهش سن زیستی شده است.
نقش احتمالی روده در اثرات ضدپیری متفورمین
میکروبیوم روده نیز یکی دیگر از مسیرهای مورد توجه پژوهشگران است.بر اساس شواهد موجود، متفورمین ممکن است ترکیب باکتریهای روده را تغییر دهد و از این طریق بر التهاب، سلامت دیواره روده و وضعیت متابولیک بدن اثر بگذارد.
در یک آزمایش روی موشهایی که با رژیم غذایی پرچرب تغذیه شده بودند، مصرف متفورمین با کاهش رشد تومورها ارتباط داشت؛ اثری که پژوهشگران احتمال میدهند بخشی از آن از طریق تغییرات ایجادشده در میکروبیوم روده اتفاق افتاده باشد.
هنوز نمیتوان متفورمین را داروی ضدپیری دانست
با وجود حجم قابل توجه تحقیقات انجامشده درباره متفورمین، پژوهشگران تأکید دارند که هنوز شواهد قطعی و گستردهای درباره تأثیر این دارو بر افزایش طول عمر انسان وجود ندارد.بخش قابل توجهی از مطالعات انجامشده روی انسان، ماهیت مشاهدهای داشتهاند یا متفورمین را در ارتباط با بیماریهای خاص بررسی کردهاند. به همین دلیل، تفکیک اثر مستقیم دارو بر روند پیری از تأثیر آن بر بیماریهایی مانند دیابت، سرطان و بیماریهای قلبی ـ عروقی دشوار است.
پژوهشگران همچنین میگویند مطالعات مختلف از شاخصهای متفاوتی برای ارزیابی اثرات مرتبط با پیری استفاده کردهاند؛ از میزان مرگومیر و بروز سرطان گرفته تا بیماریهای قلبی، ضعف جسمانی و شاخصهای سن زیستی.
به همین دلیل، هنوز نمیتوان با قطعیت گفت متفورمین باعث افزایش «طول عمر سالم» در افراد سالم میشود.
یکی از مهمترین طرحهای تحقیقاتی آینده در این زمینه، مطالعهای با عنوان Targeting Aging with Metformin (TAME) است.این طرح قرار است تأثیر متفورمین را در حدود ۳ هزار شرکتکننده در ۱۴ مرکز تحقیقاتی آمریکا و طی یک دوره ششساله بررسی کند.
در صورت آغاز و تکمیل این کارآزمایی و سایر مطالعات مشابه، پژوهشگران میتوانند شواهد دقیقتری درباره اینکه آیا متفورمین واقعاً میتواند روند پیری سالم را در انسان به تأخیر بیندازد یا خیر، به دست آورند.
متفورمین؛ امیدی برای آینده، نه درمان قطعی پیری
پژوهشگران در پایان تأکید میکنند برای ارزیابی واقعی ظرفیتهای متفورمین در حوزه پیری، بهویژه در افراد غیرمبتلا به دیابت، باید کارآزماییهای بالینی تصادفی و گسترده انجام شود.آنها همچنین خواستار بررسی دقیقتر اثرات متفورمین بر سازوکارهای اپیژنتیکی و میکروبیوم روده و توسعه شاخصهای زیستی قابل اعتماد برای اندازهگیری پاسخ بدن به این دارو هستند.
به این ترتیب، اگرچه متفورمین به دلیل اثرگذاری احتمالی بر مجموعهای از فرآیندهای سلولی مرتبط با پیری، بهعنوان گزینهای امیدوارکننده در تحقیقات طول عمر مطرح شده است، اما در شرایط فعلی نمیتوان آن را داروی ضدپیری یا عامل اثباتشده افزایش طول عمر انسان دانست.یافتههای این مطالعه مروری در نشریه Aging منتشر شده است.
مترجم:فاطمه کردی
