جستجوی ژن های اجداد انسان توسط باستان شناسان:
شناسایی دی ان ای باستانی انسان روی دیواره غارها
دانشمندان برای نخستین بار، موفق به کشف دی ان ای انسانی باستانی حفظشده روی دیواره غارها شدهاند. این یافته شگفتانگیز، پلی میان انسان مدرن و اجداد بسیار دور ما ایجاد کرده و امکان مطالعه روند دگرگشت و چگونگی تغییرات ایجاد شده در بدن انسان از روزگار باستان تا امروز را میسر می سازد.
به گزارش سیناپرس، هنر صخرهای که یکی از قدیمیترین جلوههای بیان فرهنگی بشر است، ما را به شیوهای عمیقاً انسانی به گذشتگان پیوند میدهد. این آثار نه تنها مهارت هنری اجدادمان را نشان میدهند، بلکه یادآوری میکند که تمایل به خلق نقشمایههای گوناگون، بخشی از طبیعت دیرینه بشر است. برای نمونه، حکاکیهایی از انسان در حال دور کردن پلنگها، شکار گاوهای وحشی و رقص دسته جمعی آئینی جنبهای از زندگی روزمره و چالشهای محیطی آن دوران را بازتاب میدهد.
تا پیش از این، ارتباط مستقیم هنر صخرهای با سازندگان آن بسیار دشوار بود. برخلاف ابزارها و اشیای مدفون در رسوبات که حاوی ردپای دی ان ای هستند، نقوش روی دیواره غارها اغلب فاقد چنین ارتباط مستقیمی بودند. این محدودیت، مطالعه یکی از مهمترین جنبههای فرهنگ انسانی را که به تکامل تفکر انتزاعی، هنری و شاید حتی علایق نجومی مانند مشاهده ستارگان و پدیدههای آسمانی، اشاره دارد، با چالش روبرو کرده بود. اصطلاح دیرینه ژنتیک شناسی که شاخهای از علم محسوب می شودکه دی ان ای باستانی را برای بازسازی تاریخ انسانی بررسی میکند، به این موضوع اشاره داشته و باید اذعان داشت باستان شناسان تا کنون به این آثار دسترسی نداشتند اما خوشبختانه طی مطالعات جدید، این مرز شکسته شده و برای نخستین بار دی ان ای انسانی در نقاشی غارهای باستان کشف شد.
یافته های مطالعهای بینالمللی که نتایج آن در مجله علمی Nature Communications منتشر شده، خبر از حفظ دی ان ای انسانی روی دیواره غارها برای هزاران سال میدهد. آلبا بوسومز مسا (Alba Bossoms Mesa)، انسانشناس تکاملی در موسسه ماکس پلانک در این رابطه توضیح میدهد که هرچند نمیتوان رد دی ان ای یافتشده را مستقیماً به لحظه خلق هنر نسبت داد، اما این نخستین شواهد محکم از قابلیت حفظ دی ان ای انسانی در چنین محیطهایی برای دوران طولانی است.
این پژوهش بخشی از پروژه First Art است؛ ائتلافی چندرشتهای که با هدف رمزگشایی شیمیایی قدیمیترین هنرهای غاری جهان شکل گرفته و طی آن پژوهشگران ۲۴ پنل هنری از ۱۱ غار در اسپانیا و پرتغال را بررسی کردند. این پنلها شامل خطوط و اشکال ساده تا نقوش شکلدار و طرح دست با پاشیدن رنگ بودند. علاوه بر دیوارهها، رسوبات کف غار جایی که رنگدانهها آماده میشدند و همچنین استخوان پرنده آغشته به اخرای قرمز که احتمالاً به عنوان افشانه استفاده میشده نیز تحلیل شد. نکته جالب توجه این است که طی این مطالعات به طور اتفاقی، دی ان ای نهنگ عنبر در یکی از سایتها یافت شد که میتواند نشانه شکار این پستانداران دریایی برای غذا باشد.
گفتنی است از مجموع ۱۲۰ نمونه جمعآوریشده از دیواره غارها، تنها پنج نمونه حاوی دی ان ای انسانی بودند و فقط دو مورد از این نمونهها منحصراً دی ان ای انسانی داشتند که به نظر میرسد مستقیماً از طریق تماس دستهای عرقکرده، بزاق پراکندهشده از طریق استخوان پرنده یا سایر مایعات بدن بر جای مانده باشند. سه نمونه دیگر علاوه بر دی ان ای انسانی، حاوی دی ان ای جانوران بودند که احتمالاً به طور غیرمستقیم و از طریق جریان آب وارد شدهاند. نکته جالب توجه این است که چهار مورد از پنج نمونه از بخشهای بدون نقاشی دیوارهها به دست آمده که به عنوان کنترل منفی در نظر گرفته شده بودند.
متأسفانه، از استخوان افشانه هیچ دی ان ای باستانی قابل بازیابی نبود که این مساله احتمالاً به دلیل آلودگی با نمونه های انسانی معاصر رخ داده است. با این حال، حفظ دی ان ای باستانی در نمونهای پوشیده از کلسیت یا ماده معدنی رایج که سنگ آهک و مرمر را تشکیل میدهد، برای باستان شناسان بسیار امیدبخش است و پژوهشهای آینده میتوانند بر چنین شرایطی تمرکز کنند.
هیپولیتو کویادو خیرالدو (Hipólito Collado Giraldo)، باستانشناس و متخصص هنر صخرهای در اسپانیا، و ماتیاس مایر (Matthias Meyer)، متخصص دیرینهژنتیک در موسسه ماکس پلانک، به عنوان رهبران مطالعه تأکید دارند که حساسیت بالای تکنیکهای فعلی تحلیل دی ان ای باستانی، امکان ثبت ردپای تماس انسانی را فراهم کرده است. بر این اساس گفته می شود نمونه های استخراجشده از غار کووارون (Covarón) در اسپانیا متعلق به انسانهای مدرن و خوشه ژنتیکی شکارچی-گردآورندگان غربی رایج در اقوام ایبریایی بود.
باید توجه داشت این روش نوظهور، هرچند هنوز نادر است، اما به عنوان سندی ارزشمند برای بازسازی پازل دیرینهشناسی عمل خواهد کرد. غارها اکنون میتوانند به عنوان آرشیوهای ژنتیکی حضور انسانی گذشته تلقی شوند و اطلاعاتی درباره مهاجرتها، جمعیتها و فرهنگهای خاص ارائه دهند. پرسشهایی مانند «چه کسی این دیواره را لمس کرده؟ این هنرمند مرد بوده یا زن؟ از کدام جمعیت بوده؟ انسانهای باستانی تا چه عمقی در غارها نفوذ کردهاند؟ و ده ها سوال دیگر، اکنون قابل طرح هستند.
ماتیاس مایر در این رابطه میگوید: «این فقط آغاز راه است. ما اکنون میدانیم دیواره غارها آرشیو ژنتیکی هستند. گام بعدی آزمایش سایتهای بیشتر، سبکهای هنری گوناگون و تکنیکهایی مانند ترسیم کف دست و هنر نگارگری در غارهایی با حفظ مولکولی مناسب است، البته در این مسیر باید با نمونهبرداری کمتهاجمی، هیچ آسیبی به این آثار هنری باستانی وارد نشود.
در خاتمه گفتنی است پژوهشگران بر لزوم استاندارد سازی روشها و درک شرایط موفقیت بالاتر تأکید دارند. این استراتژی نویدبخش درک عمیقتری از تاریخ بشر از طریق هنر صخرهای است و نشان میدهد حتی دیوارههای ساده غارها ممکن است شواهدی از ساکنان پیش از تاریخ را در خود جای داده باشند.
مترجم: احسان محمدحسینی
