از فرسایش پاشمانی تا ورود نیم میلیارد متر مکعب آب به خلیج فارس

همیشه احتمال بروز سیل در کشورهایی مانند ایران که در کمربند خشک و نیمه خشک قرار دارند وجود دارد اما مهم این است که به آن به عنوان فرصت نگاه کنیم یا تهدید؛ به اعتقاد کارشناسان امر می توان با برنامه ریزی اصولی از آن بهترین بهره برداری را داشت.
آبهای گل آلود ناشی از سیل سرشار از مواد غذایی است که موجب حاصلخیزی خاک می شود بنابراین سیل تهدید نیست بلکه فرصت است، اما دخالت و دست اندازی انسان در طبیعت مانند ساخت و سازهای بی رویه در ارتفاعات و مسیر رودخانه ها و تخریب جنگل ها و مراتع مشکلاتی را در روند طبیعی ایجاد می کند که گاهی پیامدهای جبران ناپذیری به همراه دارد و موجب قهر طبیعت می شود و این قهر زمانی خود را در قالب سیل نشان می دهد.
محمد درویش عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل و مراتع و مدیر کل دفتر مشارکت های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست درباره نکات منفی و مثبت سیل اخیر در کشور به ایرنا گفت: یکی از مهمترین عواملی که سبب شد سیل خسارت بیشتری به بار آورد تخریب جنگل های زاگرس در بالادست استان های لرستان و خوزستان در حوضه های آبخیز کرخه ، سیمره و دز بود که موجب افزایش جابجایی خاک و ضریب هرز آب ها شد. 
وی افزود: بر این اساس آب به جای اینکه فرصت کند در عمق زمین فرو رود در قالب هرز آبها و سیلاب های ویرانگر سرعتش افزایش یافت و منجر به این شد که خسارات بیشتری به بار آید، علاوه بر این تغییر کاربری اراضی بدون لحاظ کردن اصول آمایش سرزمین، احداث جاده ها بدون ضابطه، ایجاد پل ها و تونل ها ، کشت زیر اشکوب جنگل های زاگرس به بهانه توسعه کشاورزی و از بین رفتن مراتع به علت فشار بیش از حد دام نیز از دیگر عوامل بروز خسارت ناشی از سیل است.

*** فرسایش پاشمانی 
مدیرکل دفتر مشارکت های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: فشار دام و توسعه بی رویه کشاورزی سبب شد تا پوشش درختان کاهش یابد و قطرات باران به جای اینکه با برگ ها برخورد و به آرامی وارد خاک شود با شدت و سرعت زیادی به سطح خاک برخورد کند که در این حالت فرسایش ' پاشمانی ' ایجاد می کند.
وی درباره فرسایش پاشمانی توضیح داد: در این حالت قطرات آب با شدت و سرعت زیادی به سطح خاک برخورد می کند که موجب پراکنده شدن ذرات خاک می شود و این مساله نفوذ پذیری آب در خاک را کاهش می دهد و هرز آب های گسترده تری ایجاد می کند.
درویش ادامه داد: همچنین بروز برخی بیماری ها مانند لورانتوس و سوسک چوب خوار سبب شد تا وضعیت نشاط جنگل ها در منطقه زاگرس کاهش یابد که تمام این عوامل دست به دست هم دادند تا سبب ساز تشدید ماجرای سیل و بروز خسارات زیادی شود.

** احتمال تکرار سیل 
وی گفت: در سرزمینی مانند ایران که در کمربند خشک و نیمه خشک واقع شده همیشه احتمال بروز چنین سیل و رگبار وجود دارد و با توجه به برهنگی زمین در این سرزمین ها میزان خسارت ناشی از سیل ها و رگبارهای شدید افزایش می یابد.

** عملکرد دولت در سیل های اخیر 
درویش عملکرد دولت و نیروهای امدادی در زمان بروز سیل را به موقع دانست و گفت: اگر نیروهای ارتش و هلال احمر وارد عمل نمی شدند و به مردم کمک نمی کردند قطعا ابعاد فاجعه بیشتر می شد، همچنین اطلاع رسانی رسانه ها موجب شد مردم از اطرف رودخانه ها دور شوند.
وی اظهار کرد: البته می توانست وضعیت بهتر باشد ، مثلا مدیریت حاکم بر سد دز از یک هفته قبل از بروز چنین بارانی اطلاع داشت اما شاید چون می خواست منبع سد را لبریز نگه دارد از باز کردن دریچه ها و تخلیه آب خودداری کرد که این مساله باعث شد آب سد لبریز شود که دراین زمان دریچه ها را باز کرد که منجر به وقوع سیل در پایین دست شد.
درویش ادامه داد: با بازشدن دریچه های سد دز 4 تا 5 هزار متر مکعب آب در ثانیه وارد پایین دست شد که با توجه به ساخت و سازها در مسیر رودخانه، این حجم آب منجر به بروز حادثه در دزفول و روستاهای اطراف شد.

** ابعاد مثبت و منفی سیل های اخیر 
وی گفت: هر رویدادی نکات منفی و مثبتی دارد که باید از آنها درس گرفت، در این رخداد اخیر مسوولان و مردم متوجه شدند که باید به حریم رودخانه ها احترام بگذارند و اجازه ساخت و ساز در بستر و اطراف آنها داده نشود و مردم دریافتند که باید از این قانون تبعیت کنند و اینکه چرا دولت، سازمان حفاظت محیط زیست و وزارت نیرو برای ساخت و سازها در بستر و حریم رودخانه ها سختگیری می کنند.
درویش افزود: همچنین مهار افزایش تعداد دام در مراتع کشور به ویژه در منطقه زاگرس نیازمند عزم جدی است زیرا نابودی مراتع و جنگل ها زادآوری این مناطق را کاهش می دهد.

** آبهای گل آلود سرشار از مواد غذایی 
مدیر کل دفتر مشارکت های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: این آبهای شکلاتی سبب تغذیه و احیای تالاب های اقماری در غرب خوزستان به ویژه تالاب هورالعظیم و بخشی از تالاب شادگان شد.
وی افزود: آبهای شکلاتی سرشار از مواد غذایی است که می تواند حاصلخیزی خاک را در جلگه خوزستان افزایش و شوری به وجود آمده در خاک را کاهش دهد.
درویش ادامه داد: نیم میلیارد متر مکعب آب وارد خلیج فارس شد که باعث می شود تا تخم ریزی ماهیان در مصب اروند رود، بهمن شیر و کارون افزایش و کیفیت تنوع زیستی بهبود یابد اگر این روند ادامه یابد بسیاری از مشکلاتی که اکنون خلیج فارس با آن مواجه است کاهش و کیفیت آبزیان افزایش می یابد.
وی تاکید کرد: اگر به قوانین طبیعت احترام بگذاریم درخواهیم یافت که سیل در حد نرمال خودش علاوه بر مفید بودن می تواند یک نعمت باشد.

*** مراقب گروه های سودجو باشیم 
درویش گفت: بروز این سیل باعث شد تا گروهی از شرکت های مهندسین مشاور که نان خود را در افزایش سدها و انتقال آبهای بین حوضه ای می بینند، از این مساله سوء استفاده کنند و بگویند اگر می خواهید این سیل ها اتفاق نیفتد باید تعداد سدهای ساخته شده در بالادست سرشاخه های کارون ، دز و کرخه افزایش یابد؛ که این حرف کاملا اشتباه است و نباید فرصت سوء استفاده به این گروه داده شود.
وی افزود: حدود 30 میلیارد متر مکعب بیشتر از ظرفیت انباشت، در کشور سد احداث شده است بنابراین نباید با احداث سدهای بیشتر و اجرای طرح های انتقال بین حوضه ای تنش های بیشتری را به نظام هیدرولوژیکی منطقه وارد کنیم.
درویش گفت: در هیچ کشوری میلیاردها تومان هزینه نمی شود تا سدی برای جلوگیری از سیلاب احداث شود زیرا سیلاب را می توان با بهبود وضعیت پوشش های گیاهی و احترام گذاشتن به حریم رودخانه ها مهار کرد.

*** راه های جلوگیری از خسارات 
درویش اظهار کرد: مهمترین راه جلوگیری از بروز خسارات ناشی از سیل این است که به حریم سیلابی رودخانه ها احترام بگذاریم و تحت هیچ شرایطی در بستر سیلابی رودخانه ها اجازه ساخت و ساز داده نشود، زیرا معبر رودخانه ها به علت ساخت و سازهای بی رویه تنگ شده اند که در این حالت آب راهی برای عبور ندارد و منجر به خرابی می شود.
وی افزود: یکی دیگر از کارهایی که باید انجام داد لایروبی مداوم رودخانه های اصلی است که احتمال سیل خیزی در آنها زیاد است و سکونتگاه های انسانی در اطراف آنها وجود دارد. همچنین باید در بالادست حوضه های آبخیز عملیات آبخیزداری با خردمندی و سرعت بیشتری انجام شود تا اجازه سرعت گرفتن به آب ناشی از سیل داده نشود.
مدیر کل دفتر مشارکت های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: همچنین نباید اجازه کشاورزی زیر اشکوب جنگل ها و افزایش دام ها در مراتع داده شود زیرا موجب از بین رفتن زادآوری جنگل ها و مراتع می شود که این مساله سیل خیزی را افزایش می دهد.
وی گفت: باید در معماری جاده ها و استقرار سکونتگاه ها به خصوص ویلاهایی که امروزه مد شد دقت کنیم ، در شیب های بالای 25 درصد به هیچ وجه اجازه ساخت و ساز داده نشود تا ضریب هرزآب ها به صورت مصنوعی افزایش نیابد.