میراث فرهنگی زاییده رویکرد پست مدرن است

عضو هیات‌علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران گفت: این بحث زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که با نگاهی دقیق و علمی بتوانیم رابطه بین میراث فرهنگی و گردشگری را بازگشایی کنیم و در واقع با بیان آن و تبیین عناصر و مولفه های مختلف آن جایگاه میراث فرهنگی در گردشگری را به نمایش بگذاریم و از طرف دیگر بتوانیم تهدیدات و فرصت هایی که برای میراث فرهنگی ما در گردشگری وجود دارد را بیان کنیم.

وی افزود: در گردشگری میراث فرهنگی تمرکز بر آن چیزی است که از گذشتگان برای ما به عنوان میراث ملموس مثل محوطه های تاریخی و استانی، ساختمان ها، بناها و چشم اندازها باقی مانده است. در میراث ناملموس هم زبان، فرهنگ، آداب و رسوم و سبک زندگی که بسیار گسترده است و در بحث میراث استفاده معاصر از گذشته و بازنمود و تفسیر آن اهمیت فراوانی دارد.

عضو هیات‌علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران با اشاره به رویکرد فراپست مدرن در دنیا  افزود: مفاهیمی مثل توسعه پایدار و توسعه گردشگری پایدار در ادبیات گردشگری و ادبیات فرهنگی اثرات متعددی در قالب سخنرانی ها و کنوانسیون ها و قوانینی که در مراکز قانون گذاری انجام می شود، داشت و حتی پروژه هایی که به اجرا در می آید این مفاهیم و ارزش ها خودشان را نشان می دهند. برای ما فوق العاده مهم است که در فرایند میهمانی و میزبانی که اساس کار گردشگری است یک رویکرد تخصصی و آکادمیک داشته باشیم و امروز ملاحظه می کنید که از گردشگری به عنوان بزرگترین پدیده جامعه مدرن نام برده می شود.

وی با بیان اینکه در سال 2019 قبل از اینکه بیماری کرونا همه گیر شود و مردم جهان را در وضعیت بحرانی قرار دهد ما شاهد جابه جایی بیش از یک میلیارد و 400 میلیون نفر در بین کشورهای مختلف بودیم ادامه داد: این پدیده نادری است که به تعالی فرهنگی و اقتصادی جهان اشاره دارد. درواقع آنچه که برای ما اتفاق می افتد و آنچه که در دنیا اهمیت پیدا می کند نشانگر این است که سطح گردشگران، سطح میزبانی، توسعه مقاصد، سازماندهی مدیریت حرکت های اجتماعی با گردشگری و صنعت گردشگری و پدیده گردشگری متحول شد.

بای افزود: در واقع در زمانی که از گردشگری صحبت می کنیم باید به توسعه مفهوم گردشگری و توسعه گردشگری بپردازیم. برای هر دانشمندی و دانشجو یا انسان عامه ای که علاقمند به موضوع گردشگری است تفکیک این مفاهیم مهم است و گردشگری درواقع یک پدیده اجتماعی است که کارکردهای فراوانی در سطح کلان دارد.

وی درخصوص توجه به تفکیک مفهومی گفت: کارکردهای فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی به خصوص پیامدهای گردشگری در سطح کلان است. گاهی از دیپلماسی عمومی از صلح امنیت تعالی فرهنگی و خیلی از پیامدهای دیگر در گردشگری سخن گفته می شود و در کلام مدیران و سیاست گذران این مفاهیم بسیار است. آنچه که مهم است و در صنعت گردشگری برای سازماندهی و مدیریت و بیزینس و کسب و کار و تجارت بحث می شود این نکته اساسی است که صنعت گردشگری در واقع دارای عناصر و المان های خاص خودش است.

به گفته عضو هیات‌علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران، وقتی پدیده گردشگری را متمایز کنیم و از صنعت گردشگری سخن بگوییم، کارکردهای صنعت گردشگری به درآمدزایی، اشتغال آفرینی، عدالت گستری، فقرزدایی حفظ محیط زیست و پایداری برمی گردد. ما در صورتی می توانیم از آنها استفاده و بهره برداری کنیم که نگاه تخصصی به گردشگری داشته باشیم. نگاه تخصصی گردشگری این است که ما مولفه های مختلف این صنعت را بشناسیم. در واقع از دیدگاه ما؛ علم چیزی جز طبقه بندی و درک صحیح واقعیت با ابراز مفاهیم نیست. یعنی هر مفهومی که ایراد و ابراز می شود باید هر چه دقیق تر مصداق های واقعی و عینی خود را بیان کند. از همین رویکرد دانشمندان زیادی به این موضوع پرداخته اند که از آنچه که سازمان جهانی گردشگری اعلام کرده تا آنچه که دانشمندان مختلف گفته اند، در سیستم های گردشگری مطالعه شده است.

این استاد دانشگاه با اشاره به انتشار کتاب ترجمان مهندسی سیستم گردشگری، افزود: ما مولفه های اصلی صنعت گردشگری را که بر روی مطالعات کتاب ها در سازمان جهانی گردشگری و در دانشگاه های دنیا ارائه شده، ارائه کردیم و به این نتیجه رسیدم که این طبقه بندی را در زمینه مفهوم صنعت گردشگری ارائهمی کند و اتفاقا اگر این طبقه بندی را خوب درک نکنیم و بیزینس های مختلف مبتنی بر آن را نتوانیم ارائه کنیم مفهوم میراث فرهنگی را به صورت عام و کلی با رویکرد باستان شناسی و رویکرد تاریخ و ادبیاتی که بسیار مهم دقیق و تخصصی و پر اهمیت است ولی فقط در گردشگری از آن استفاده می شود باقی خواهد ماند.

دکتر ابراهیم بای سلامی ادامه داد: ما 6 مولفه اساسی را در گردشگری بیان کرده ایم که نخستین مولفه آن جاذبه هاست. این جاذبه هاست که کشش و مقصد را تعریف می کند. در واقع توسعه مقاصد یکی از مفاهیم اساسی در گردشگری است. اگر می گوییم شیراز، اصفهان و پاریس مقصد گردشگری است در واقع جاذبه هاست که بقیه مولفه ها را به سمت آن هدایت و ساماندهی می کند. از همین جهت جاذبه ها خیلی اهمیت دارد. جاذبه ها نیز به جاذبه های طبیعی، تاریخی فرهنگی، صنعتی و خدماتی تعریف می شود که مقداری با تعریف سازمان جهانی گردشگری که تحت عنوان جاذبه های انسان ساخت و غیر انسان ساخت تعریف کرده متفاوت است. فقط در مقام بیان و تفکیک نه در مقام آکادمیک، دقیق و کاربردی و طبقه بندی شده است.
وی دومین مولفه را سیستم حمل و نقل اعم از هوایی، زمینی، ریلی و دریایی را معرفی کرد و ادامه داد: سومین مولفه گردشگری اقامت و هتل است که در واقع هتل عرصه عرضه صنعت گردشگری است. جایی که اقامتگاه نداشته باشد هیچ وقت مقصد نخواهد شد. بنده در کتاب صد هتل صد کسب و کار که به فارسی و انگلیسی منتشر شد و مورد توجه محافل علمی است به آن اشاره کرده ام.

این استاد دانشگاه چهارمین مولفه گردشگری را که رستوران است خیلی مهمی دانست که ارتباط مستقیمی به علم و مقتضیات هر منطقه دارد و همچنین ادامه داد: پنجمین مولفه؛ بازار، خرید و سوغات و صنایع دستی است. صنایع دستی بخش مهمی از میراث فرهنگی است که نمادها و ارزش های یک ملت را می تواند داشته باشد. در این زمینه می توان به جام بز سیستان اشاره کرد. با حرکت یک برگ، یک بز و یک تاریخ و یک فرهنگ و کشف اول انیمیشن به جهان ثابت می شود. با یک بز و یک برگ.

به گفته عضو هیات‌علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران ششمین مولفه خدمات اختصاصی گردشگری است؛ خصوصا میزبانان و میهمانان باید در زمینه تورگردانی آموزش مدیریت تبلیغات و فناوری اطلاعات و ارتباطات بتوانند خودشان را آماده کنند و بازاریابی و برندسازی در این مولفه تعریف می شود که این مجموعه مجموعه صنعت گردشگری است.

دکتر ابراهیم بای سلامی با بیان اینکه در میراث فرهنگی انواع جاذبه ها را داریم ادامه داد: این حوزه گسترده و تخصصی است که به باستانشناسی، تاریخ، مردم شناسی و به معماری جلوه و تلولو اندیشه و تفکر و طراحی برمی گردد که هر اثر و نمادی در میراث فرهنگی نمایانگر ارزش ها و کارکردهای خاصی است که سطح تعالی یک جامعه را نشان می دهد که در آثار ملموس شاهد هستیم.

به اعتقاد عضو هیات‌علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران، ارزش ها عامل های اصلی انگیزه و کنش در انسان هستند و این ارزش ها هستند که فرهنگ دولت و جامعه را می سازند و در واقع این ژنومهای فرهنگی که در استان سیستان و بلوچستان هستند مثل همه کشور موزه ایران فراوان هستند تاثیرات فراوانی دارند و ما را متمایز می کنند. بزرگترین میراث معنوی و ناملموس همین زبانی است که الان من در عصر فراپست مدرن با شما و با عده زیادی صحبت می کنم و این انتقال مفهومی به نحو مناسبی اتفاق می افتد.

بحث میراث فرهنگی از کجا آمده و از کی مهم شد؟

بحث میراث فرهنگی زاییده رویکرد پست مدرن و تحولات جامعه است. وی با بیان این مطلب ادامه داد: در پست مدرن با چند مفهوم مهم ازجمله طبیعت و بازگشت به طبیعت؛ دوم میراث فرهنگی و تاریخی و حفظ هویت ما که از گذشتگان برای ما باقی مانده و ارزشمند است؛ سوم نوستالوژی و یادآوری ذهنیت هایی است که در ژنوم فرهنگی ما وجود دارد و ما را به سوی خودش می کشد و چهارم میراث زنده بشری است که وقتی ساز سیستان و بلوچستان شروع به نواختن می کند گویی که کاروان های بزرگی از تاریخ در ذهن ما حرکت می کند و همه غم ها و شادی های ما را تجدید می کند و روح ما را موسیقی باز می کند.

جامعه چه مراحلی را طی کرده است؟

به گفته عضو هیات‌علمی دانشکده کارآفرینی دانشگاه تهران وقتی مراحل جامعه را بشناسیم که ویژگی ها و عناصر خاص خودشان هستند به همین ترتیب می توانیم میراث فرهنگی را تعریف کنیم. در یک تقسیم بندی بسیار ساده از یک جامعه سنتی به یک جامعه مدرن آمدیم. از جامعه مدرن به جامعه پست مدرن و از جامعه پست مدرن به جامعه فراپست مدرن و از جامعه فراپست مدرن به جامعه هوشمند و از جامعه هوشمند به جامعه فراهوشمند رهسپاریم. هر یک از این مراحل ویژگی ها و میراث خاص خود را خواهد داشت و دارد ما فقط  از جامعه سنتی که در طول قرن های گذشته و اندکی داشت و با شرایط ذهنی و فکر و هرهنگی انسانی رشد می کرد به یک جامعه مدرن آمدیم. مشخصا سیمان و پلاستیک و آهن نتیجه  هم آلودگی و دود می شود.
دکتر ابراهیم بای سلامی ادامه داد: وقتی که آهن، سیمان و پلاستیک و مجموعه مواد شیمیایی به دست انسان رسید  و در دنیا مطرح شد این تکنولوژی شیوه های تولیدی را عوض کرد. تحول در ساختار تولید و شیوه های تولید موجب تحول در مناسبات فرهنگی و اجتماعی شد و سازمان و تقسیم کار اجتماعی و تعیین ساعات کار و کار منظم و آموزش های متفاوت و متمایز باعث شد که انسان هویت فرهنگی خودش را هم در معرض تهدید ببیند.

درواقع جامعه مدرن انسان را با طبیعت و با هویت خودش دچار چالش کرد و چنین چالشی باعث شد که فیلش یاد هندوستان کند. بعد از مدتی که از جامعه مدرن گذشت و در آپارتمان قرار گرفت و فهمید از درخت و ماهی خبری نیست تصمیم گرفت که به طبیعت برگردد. تصمیم گرفت نوستالژی، تاریخ، ریشه های تاریخی، المان ها و عناصر فرهنگی، زبان، لباس، رقص، موسیقی و داستان های خودش را بازآفرینی کند. این مرحله مرحله ای است که ما به آن می گوییم پست مدرن. یعنی از مدرنیته این چنین گذری داریم که حالا که درخت را ترک کردیم گلدان را به خانه بیاوریم.

به عبارتی گلدان نشانی از پست مدرن است. حالا که از ماهی و دریا دور ماندم، آکواریوم را به خانه و محل کار می آوریم و حیوان را در قفس نگه می داریم و موارد بی شمار دیگری که در دنیای سنتی یک هزارمش تصور نمی شد.

وی ادامه داد: حالا در جامعه پست مدرن شاهد گرایش های متعددی هستیم. مفاهیمی مثل میراث فرهنگی و توسعه پایدار که به دنبال آن مفاهیمی مثل مشارکت محلی، توانمندسازی، عدالت جنسیتی و مساولیت پذیری به وجود می آیند، این موارد ما را به سراغ میراث فرهنگی و تاریخی ما می برند و ما را به جایی می رسانند که حفظ میراث فرهنگی در دستور کار ما باشد.

کنوانسیون ها نشانگر تخریب طبیعت، تاریخ و فرهنگ است در شکل نهادینه شده و سازمان یافته شده خود در یونسکو و در سایر نهادهای بین المللی مثل سازمان ملل، سازمان جهانی گردشگری خود را نشان می دهد و در واقع مفهوم میراث فرهنگی یک مفهوم آکادمیک می شود. و ما می بینیم که در سال 1972 یونسکو این کار را می کند و ایران در سال 1975 به این کنوانسیون می پیوند و از پرفسور مجیدی و پرفسور شهریار عدل دکتر باقری و دیگران  باید یاد کنیم که کارهای بزرگی در این زمینه انجام دادند.

چه ارزش هایی جهانی می شوند؟

همانطور که ارزش هایی اخلاقی حساب می شوند که کارکردها و اقبال جهانی دارند، مثل صداقت، عفت، شجاعت و جوانمردی. میراثی هم می تواند جهانی باشد که در سطح جهان پایه ارزش های متعدد بین المللی و علمی باشد و علاوه بر میراث ملموس و ناملموس، میراث طبیعی است که مبتنی بر حفظ اکوسیستم ها و تنوع زیستی، حیات وحش، جنگلها، سواحل و مرداب هاست که در نهایت ما در مرحله فراپست مدرن همه اینها را داریم.

دکتر غلام‌حیدر ابراهیم بای سلامی با بیان این مطلب ادامه داد: در مرحله پست مدرن که اینها برای ما اهمیت پیدا کرد و به پارادایم های مختلفی به ویژه به پارادایم توسعه پایدار که اهداف 17گانه آن به زیبایی ماحصل همه تاوری ها و پارادایم های قبلی است که درباره توسعه می خواندیم و به دنبال فقرزدایی و عدالت جنسیتی و استفاده از منابع آبی و زیرآبی عدالت شهرسازی توسعه گردشگری پایدار بودیم؛ وارد مرحله بعدی جامعه یعنی فراپست مدرن می شویم.

فراپست مدرن یعنی چی؟

فراپست مدرن استفاده الکترونیکی است که اکنون من در تهران و دیگران در کشورها و شهرهای مختلف دور هم هستیم و این یک فرصت خیلی بزرگی برای حفظ میراث فرهنگی برای نمایش و استفاده از آن هست و همچنین برای مساولیت پذیری در مراقبت، حفاظت و بهره برداری از آن که ضریب تاثیر را و مدیریت مقصد و مباحث دیگری که سازمان گردشگری جهانی به آنها تاکید کرده، توجه کنیم. ازجمله اینکه باید حواسمان بیشتر به میراث فرهنگی باشد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: هیچ وقت فکر نکنیم شهرسوخته یا زابل، چابهار، جاذبه هستند. در گردشگری این موارد مثل معادن طلایی هستند که کودک فقیر روی آن گوسفند می چراند و معادن طلایی هستند که امکان بهره وری برای روستاایان و کشاورزان وجود ندارد. ما همان روستاایانی هستیم که باید با علم و تخصص و آینده نگری و با استفاده از مفاهیمی که در دنیای مدرن و پست مدرن در آکادمی و جامعه خوانده و تجربه کرده ایم؛ اول شناخت بالا، دوم سیاستگذاری، سوم برنامه ریزی و چهارم مدیریت و اجرای خوب داشته باشیم تا بتوانیم از این جاذبه ها استفاده کنیم و در واقع حفاظت از میراث فرهنگی حفاظت از هویت ماست و در عصر جهانی شدن این رویکرد اقتصادی به میراث فرهنگی نباید ما را از حفاظت و تعالی آن غافل کند.
وی با مثالی ادامه داد: قونیه به عنوان میراث زنده تبدیل شده و می بینیم که ترک ها چگونه از آن استفاده می کنند. ما هیچوقت نمی خواهیم در مقوله سرگرمی، تفریح و لذت افراد برخدشه میراث فرهنگی و طبیعی ما غلبه کند. اما یادمان باشد که ما چاره ای جز مدیریت بالا و نگرش تخصصی و آینده نگری و توسعه گردشگری نداریم.
دکتر ابراهیم بای سلامی در پایان اظهار امیدواری کرد که در این زمینه نگرش تخصصی حاکم شود زیرا سطح و نوع گردشگران متفاوت است همانطور که سطح و نوع مقاصد متفاوت است. گردشگری مساولانه، گردشگر فرهیخته و سطح زیباشناختی و معرفت شناختی آن و همچنین میزبان فرهیخته و سطح زیباشناسی و معرفت آن در حفظ میراث فرهنگی فوق العاده مهم است.
نشست بین المللی باستان شناسی و گردشگری میراث فرهنگی به مناسبت هفته پژوهش به صورت مجازی به میزبانی دانشگاه سیستان و بلوچستان برگزار شد. در بخش باستان شناسی ۱۰ سخنران خارجی و چهار سخنران ایرانی و در بخش گردشگری هم ۱۲ سخنران حضور داشتند.

گزارش:نیلوفر منصوری