انسان از چه زمانی به نزدیکان خود سوغاتی میداد؟

پژوهشهای جدید باستان شناسان نشان میدهد که جمعآوری اشیای خاطرهانگیز و ظاهرا بیمصرف ، رفتاری بسیار کهن در میان نیاکان انسان است. این عادت نه تنها جنبهای عاطفی و زیباییشناختی داشته، بلکه احتمالاً در شکلگیری حافظه و هویت فردی نیز نقش مهمی ایفا کرده است. در ادامه به جزئیات این یافتههای علمی میپردازیم.
به گزارش سیناپرس، مدتها پیش از آنکه فروشگاههای سوغاتی، کارتپستال یا لیوانهای یادگاری پدید آیند، انسانتباران باستانی احتمالاً خودشان اشیای یادگاری و یادگاریهای شخصی را جمعآوری میکردند. به گفته پژوهشگران باستان شناسان، این رسم سوغاتی دادن حدود نیم میلیون سال پیش، زمانی که انسان راستقامت (Homo erectus) و نخستین نئاندرتالها روی زمین می میکردند، ظاهر شده است.
شواهد باستانشناختی نشان میدهد که جمعآوری و نگهداری منظم اشیایی که فراتر از نیازهای صرفاً کاربردی بوده، بهصورت نظاممند انجام میشده و همین نگهداری روزمره همان چیزی است که پژوهشگران آن را «کنام سوغاتی» مینامند. تمرکز این مطالعه بر محوطههای منطقه باستانی لوانت (Levant) بوده و نمونههای متعددی از اشیای جمعآوریشده پیشاتاریخی را از جمله سنگریزههای رنگین که کارکرد آشکاری نداشتهاند اما بهطور مداوم در مکانهایی مانند غار قِسِم (Qesem Cave) در فلسطین اشغالی، بین چهارصد هزار تا دویست هزار سال پیش انباشته شدهاند، معرفی میکند.
این یافته ها نشان می دهد در دره ساخنین (Sakhnin Valley)، یکی از نیاکان انسان و احتمالاً انسان راستقامت ، تبرهای دستی را از سنگهایی میساخته که حاوی بلور و ژئود بودهاند. کار کردن با چنین موادی دشوار بوده و باستان شناسان معتقدند که این سنگها بهدلیل ویژگیهای معنوی یا خاصیتی که انسان های باستانی برای آنها قائل بودهاند، انتخاب شدهاند. نمونههای دیگری از یادگاریهای باستانی شامل ابزارهای سنگی دولایه پاتینهشده از محوطههای روادیم (Revadim)، جالجولیا (Jaljulia) و غار قِسِم است که نشانههایی از یافتن و جمعآوری سالها پس از استفاده اولیه دارند. بررسی سطح این ابزارها نشان میدهد که انسانتباران پیشاتاریخی عامدانه ظاهر فرسوده و اکسیدشده آنها را حفظ کردهاند تا هویت و تاریخچه شیء حفظ شود.
پژوهشگران پیشنهاد میکنند که این یادگاریهای نگهداریشده بهعنوان دستگاههای حافظه بیرونی قابلحمل عمل میکردهاند. بهعبارت دیگر، سوغاتیهای فیزیکی به نیاکان ما کمک میکردهاند خاطرات خود را به مکانهای مشخص گره بزنند و بدینترتیب ثبت دقیقی از تجربیاتشان را در مقابل چشمانشان داشته باشند. فراتر از تحریک یادآوری، این اشیاء ممکن است به تأیید رویدادهای گذشته مرتبط با خود فرد کمک کرده باشند؛ زیرا ردهای مادی پایدار فراهم میآوردند و رویدادهای تجربهشده را از رویدادهای خیالی متمایز میساختند. به این ترتیب، جمعآوری یادگاریها احتمالاً به انسانتباران باستانی کمک میکرده اعتبار خاطرات خود را تأیید کنند.
به گفته ران بارکای (Ran Barkai)، یکی از نویسندگان مطالعه، دلیل گسترش این رفتار حدود پانصد هزار سال پیش آن بوده که شکارچی-گردآورندگان لوانت در همان دوره با چالشهای وجودی تازهای روبهرو شدند. برای غلبه بر این موانع، آنان نیاز به توسعه راهبردهای جدید جمعآوری غذا و ایجاد نقشههای ذهنی تازه از محیط خود داشتند. ناپدید شدن حیوانات بزرگ، بهویژه فیلها، انسانهای اولیه را وادار کرد روشهای شکار جدیدی بیاموزند و با زیستگاههای حیواناتی مانند گوزن زرد و گاو وحشی آشنا شوند. اشیایی که از این مکانها برداشته میشدند، ممکن است به حفظ پیوند شخصی آنان با سرزمینهایی که از آن پس منبع معاششان بود، کمک کرده باشند.
باید توجه داشت هرچند پژوهشگران اذعان دارند که این فرضیه همچنان گمانهزنی است، اما پیشنهاد میکنند که انباشت سوغاتیهای فیزیکی ممکن است در نهایت به ظهور حافظه زندگینامهای در انسان کمک کرده باشد. هنگامی که انسانهای اولیه سنگ رنگین یا ابزاری قدیمی را که در چشمانداز یافته بودند به غار خود میآوردند، آن شیء ممکن است به آنان کمک کرده باشد رویدادی مهم یا برخوردی خاص را تا پایان عمر به یاد بسپارند. به این ترتیب، یادگاریها میتوانستهاند بهنوعی «دستگاه حافظه بیرونی» تبدیل شوند و از تحول سازوکارهای مغزی مسئول حافظه زندگینامهای که ویژگی بارز انسان و عاملی مهم در شکلگیری هویت ماست ، حمایت کنند.
در عین حال، پژوهشگران میپذیرند که نیاکان ما ممکن است این اشیاء را صرفاً بهخاطر زیبایی ظاهریشان جمع کرده باشند. این ایده پیشتر برای توضیح وجود فسیلهای دریایی در غاری در اسپانیا مطرح شده بود؛ جایی که تصور میشود کودکان نئاندرتال این قالبهای نرمتنان را برای سرگرمی جمعآوری میکردهاند.
شرح کامل این مطالعه در آخرین شماره مجله تخصصی Evolutionary Anthropology منتشر شده است.




