چرا در بزرگ‌ترین دریای ماسه‌ای جهان هیچ اثری از انسان‌های باستانی پیدا نشده است؟
پژوهشگران با بررسی ۱۲۵ منطقه در صحرای ربع‌الخالی شبه‌جزیره عربستان، شواهدی از دریاچه‌های باستانی و دوره‌های مرطوب گذشته پیدا کردند؛ اما برخلاف انتظار، هیچ اثری از سکونت انسان‌های اولیه نیافتند. نتایج نشان می‌دهد وجود آب به‌تنهایی برای استقرار انسان کافی نبوده و دسترسی به سنگ مناسب برای ساخت ابزار نیز نقشی تعیین‌کننده داشته است.
به گزارش سیناپرس، صحرای ربع‌الخالی یا «ربع خالی» که بزرگ‌ترین پهنه پیوسته ماسه‌ای جهان به شمار می‌رود، امروزه یکی از خشک‌ترین و نامساعدترین مناطق زمین است. این بیابان با گستره‌ای حدود هزار کیلومتر در شبه‌جزیره عربستان امتداد دارد؛ اما در دوره‌هایی از عصر پلیستوسن، شرایط اقلیمی آن متفاوت بود و بارندگی بیشتر، دریاچه‌های موقت و مسیرهای سرسبزی را در بخش‌هایی از آن به وجود می‌آورد.
دانشمندان پیش‌تر احتمال داده بودند که این منابع آبی و پوشش گیاهی اطراف آن‌ها، مسیرهایی مناسب برای عبور و استقرار انسان‌های اولیه در جریان مهاجرت از آفریقا به شبه‌جزیره عربستان و سپس آسیا فراهم کرده باشند. با این حال، پژوهش تازه‌ای که نتایج آن در مجله Nature منتشر شده، تصویری متفاوت از این فرضیه ارائه می‌دهد.
ردپای دریاچه‌ها، بدون نشانه‌ای از انسان
گروهی بین‌المللی از پژوهشگران در جریان یک پیمایش میدانی، حدود هزار و ۵۰۰ کیلومتر از صحرای ربع‌الخالی را بررسی کردند تا هم بقایای دریاچه‌های باستانی و هم نشانه‌هایی از حضور انسان‌های اولیه را شناسایی کنند.آن‌ها در ۵۵ مورد از مجموع ۱۲۵ منطقه بررسی‌شده، شواهد زمین‌شناختی وجود دریاچه‌های قدیمی را یافتند. بر اساس پژوهش‌های پیشین، قدمت رسوبات این دریاچه‌ها به حدود ۱۲۲ هزار تا ۶۷ هزار سال پیش بازمی‌گردد.با وجود این شواهد، هیچ اثری از ابزارهای ساخته دست انسان یا نشانه‌های سکونت در کنار این دریاچه‌ها پیدا نشد.
رودولف دلمور، باستان‌شناس زمین‌شناس از دانشگاه وین اتریش، می‌گوید پژوهشگران در کنار دریاچه‌های باستانی متعددی قرار گرفتند، اما هیچ شیء ساخته دست انسان در این مناطق نیافتند.
این یافته پرسش مهمی را مطرح می‌کند: اگر آب و شرایط اقلیمی مناسب در بخش‌هایی از این بیابان وجود داشته، چرا انسان‌های اولیه در آنجا مستقر نشده‌اند؟
چرا وجود آب برای سکونت کافی نبود؟
پاسخ پژوهشگران در ویژگی‌های زمین‌شناختی منطقه نهفته است. انسان‌های اولیه برای ساخت ابزارهای سنگی به سنگ‌هایی با قابلیت تراش‌خوردن و شکل‌پذیری نیاز داشتند؛ موادی که امکان تولید ابزارهای مورد استفاده در شکار، آماده‌سازی غذا و دیگر فعالیت‌های روزمره را فراهم می‌کردند.بررسی‌ها نشان داد از میان ۱۲۵ منطقه مطالعه‌شده، تنها ۱۰ منطقه دارای رسوبات زمین‌شناختی حاوی سنگ مناسب برای ساخت ابزار بودند. نکته مهم اینکه همه این مناطق در حاشیه‌های بیرونی بیابان قرار داشتند، نه در بخش مرکزی آن.
بخش مرکزی ربع‌الخالی عمدتاً از سازندهای کربناته و تبخیری تشکیل شده است؛ موادی که برای ساخت ابزارهای سنگی به روش تراش‌کاری مناسب نیستند. بنابراین، حتی اگر دریاچه‌های آب شیرین امکان تأمین آب مورد نیاز انسان و دیگر موجودات زنده را فراهم می‌کردند، نبود مواد اولیه مناسب می‌توانست مانعی جدی برای استقرار پایدار انسان باشد.
جغرافیای سنگ‌ها، مسیر مهاجرت انسان را محدود می‌کرد
پژوهشگران برای بررسی دقیق‌تر این موضوع، علاوه بر پیمایش میدانی، مدلی تهیه کردند که در آن هم دسترسی به منابع آب و هم پراکندگی سنگ‌های مناسب برای ساخت ابزار در نظر گرفته شده است.بر اساس محاسبات این مدل، ۵۷ درصد از مناطقی که در عربستان پیشاتاریخی از نظر دسترسی به آب قابل سکونت به نظر می‌رسیدند، فاقد سنگ مناسب برای ساخت ابزار بودند.
این یافته با شواهدی از مناطق دیگر جهان نیز همخوانی دارد. در پژوهش‌های پیشین، ارتباط میان دسترسی به سنگ‌های قابل تراش و محل استقرار انسان‌ها در مناطقی مانند لیبی، تبت، مصر، آفریقای جنوبی و آمریکای شمالی بررسی شده بود.
پژوهشگران معتقدند جمعیت‌هایی که برای تأمین ابزارهای ضروری زندگی به سنگ وابسته بودند، ناگزیر به منابع این مواد اولیه نزدیک می‌ماندند. به این ترتیب، پراکندگی سنگ‌های مناسب می‌توانست مانند عاملی محدودکننده، مسیر حرکت و محل استقرار گروه‌های انسانی را تعیین کند.
امانوئله کانچلیری، باستان‌شناس دوران پیشاتاریخ از دانشگاه آلگاروه پرتغال که در این پژوهش مشارکت نداشته، در تفسیری همراه با مقاله در مجله Nature تأکید می‌کند که نیاز انسان به چیزی فراتر از آب، موضوع تازه‌ای در باستان‌شناسی نیست؛ اهمیت این مطالعه در آن است که این فرضیه را با یک بررسی میدانی گسترده آزموده است.
«عربستان سبز»؛ سرزمینی با جزیره‌های پراکنده زیست‌پذیر
پژوهشگران بر اساس نتایج این بررسی، تصویری از عربستان پیشاتاریخی ترسیم می‌کنند که در آن مناطق مناسب برای زندگی انسان، به‌صورت پهنه‌هایی پیوسته و گسترده وجود نداشته‌اند؛ بلکه همچون جزیره‌هایی پراکنده بوده‌اند که دسترسی هم‌زمان به آب و سنگ مناسب، امکان زیست در آن‌ها را فراهم می‌کرده است.از این منظر، تغییرات اقلیمی و شکل‌گیری دریاچه‌ها به‌تنهایی نمی‌توانسته مسیر مهاجرت انسان را مشخص کند. ویژگی‌های زمین‌شناختی نیز به همان اندازه اهمیت داشته‌اند.
نتایج این پژوهش نشان می‌دهد مدل‌هایی که برای بازسازی مسیر مهاجرت انسان‌های اولیه، فقط منابع آب و شرایط اقلیمی را در نظر می‌گیرند و پراکندگی مواد اولیه ساخت ابزار را نادیده می‌گیرند، ممکن است وسعت مناطق قابل سکونت در گذشته را بیش از واقعیت برآورد کنند.
به بیان ساده، وجود یک دریاچه در دل بیابان لزوماً به معنای فراهم شدن شرایط برای شکل‌گیری یک سکونتگاه انسانی نیست؛ گاهی حتی دسترسی به سنگ مناسب برای ساخت ابزار می‌تواند در تعیین محل زندگی انسان‌های باستانی نقشی اساسی داشته باشد.نتایج این مطالعه در مجله علمی Nature منتشر شده است.