ساعت زیستی؛ کلید کاهش التهاب مغز پس از سکته
پژوهشگران دانشگاه روچستر آمریکا دریافتند تقویت ریتم شبانهروزی یا ساعت زیستی بدن میتواند حتی چند روز پس از سکته مغزی، با افزایش عملکرد سیستم پاکسازی مغز و کاهش التهاب، روند ترمیم بافتهای آسیبدیده را تسریع کند. اگرچه این نتایج فعلاً در مدلهای حیوانی به دست آمده، اما میتواند زمینهساز توسعه روشهای نوین توانبخشی برای بیماران سکته مغزی باشد.
به گزارش سیناپرس، دانشمندان با آزمایش روشهای مختلف تقویت ریتم شبانهروزی دریافتند این راهکار میتواند عملکرد سیستم پاکسازی مغز را بهبود داده و التهاب پس از سکته مغزی را کاهش دهد.
پژوهشگران در مطالعهای جدید نشان دادهاند که تقویت ریتم شبانهروزی یا ساعت زیستی بدن میتواند حتی چند روز پس از وقوع سکته مغزی، روند بهبود مغز را تسریع کند. این روش با افزایش عملکرد سیستم پاکسازی مغز و کاهش التهاب، چشمانداز تازهای برای درمان و توانبخشی بیماران مبتلا به سکته مغزی ارائه میدهد.
محققان دانشگاه روچستر آمریکا در پژوهشی تازه دریافتند که تقویت ریتم شبانهروزی بدن (Circadian Rhythm) میتواند به بهبود عملکرد مغز پس از سکته مغزی کمک کند.
نتایج این مطالعه که در نشریه Journal of Clinical Investigation منتشر شده است نشان میدهد تنظیم بهتر ساعت زیستی بدن موجب افزایش فعالیت سیستم گلیمفاتیک مغز، کاهش التهاب و در نهایت بهبود روند ترمیم بافتهای آسیبدیده میشود.
سکته مغزی سالانه میلیونها نفر را در سراسر جهان درگیر میکند و اگرچه درمانهای اورژانسی میتوانند جان بیماران را نجات دهند، اما روند بهبود مغز اغلب ماهها یا حتی سالها ادامه دارد. در سالهای اخیر پژوهشگران به این نتیجه رسیدهاند که عواملی مانند کیفیت خواب، عملکرد ساعت زیستی بدن و سیستم طبیعی پاکسازی مغز، نقش مهمی در سرعت و کیفیت بهبود بیماران ایفا میکنند.
در این مطالعه پژوهشگران نشان دادند که تقویت چرخه طبیعی ۲۴ ساعته بدن که مسئول تنظیم خواب، بیداری و بسیاری از فرآیندهای زیستی است توانایی مغز را برای دفع مواد زائد و کاهش التهاب ناشی از سکته افزایش میدهد.
این یافتهها بر پایه بیش از یک دهه تحقیقات گروهی به سرپرستی مایکن ندرگارد، عصبشناس دانشگاه روچستر بنا شده است. این گروه در سال ۲۰۱۲ موفق به کشف سیستم گلیمفاتیک شد؛ شبکهای که با گردش مایع مغزی-نخاعی در بافت مغز، مواد زائد پروتئینهای مضر و بقایای سلولی را از مغز خارج میکند. مطالعات بعدی نشان دادند این سیستم هنگام خواب بیشترین فعالیت را دارد و نقش اساسی در حفظ سلامت مغز ایفا میکند.
در ادامه این تحقیقات لارن هابلیتز، عصبشناس دانشگاه روچستر نشان داد که عملکرد سیستم گلیمفاتیک تنها به خواب وابسته نیست بلکه ساعت زیستی بدن نیز بهطور مستقیم آن را تنظیم میکند. در پژوهشی که سال ۲۰۲۰ منتشر شد این تیم ثابت کرد فعالیت سیستم گلیمفاتیک حتی مستقل از خواب نیز از الگوهای شبانهروزی پیروی میکند و همین موضوع ارتباط مستقیم میان ساعت زیستی و سیستم پاکسازی مغز را آشکار ساخت.
هابلیتز، نویسنده اصلی مطالعه جدید گفت: امروزه سکته مغزی تنها یک اختلال عروقی محسوب نمیشود بلکه نوعی اختلال در زمانبندی زیستی بدن نیز به شمار میآید.
به گفته وی مطالعات گذشته نشان دادهاند که سکتههای مغزی اغلب در ساعات اولیه صبح رخ میدهند و شدت آنها معمولا در پایان چرخه خواب بیشتر است. همچنین بسیاری از بیماران پس از سکته دچار اختلال در چرخه خواب و بیداری میشوند؛ مشکلی که با کاهش کیفیت بهبودی، افزایش افسردگی و افت کیفیت زندگی ارتباط دارد.
وی افزود: همین موضوع ما را به این پرسش رساند که اگر ساعت زیستی پس از سکته دچار اختلال میشود آیا با تقویت آن میتوان روند بهبود را تسریع کرد؟
پژوهشگران توضیح دادند که در مغز سالم سیستم گلیمفاتیک مایع مغزی-نخاعی را در امتداد رگهای خونی و میان بافت مغز به گردش درمیآورد تا علاوه بر انتقال مواد مغذی، مواد زائد و مولکولهای التهابی را نیز دفع کند، اما پس از سکته مغزی عملکرد این سیستم مختل میشود و در نتیجه مولکولهای التهابی در مغز تجمع یافته و روند آسیب و بهبود را تحت تأثیر قرار میدهند.
هابلیتز در اینباره گفت: ما معتقدیم بخشی از مشکل ناشی از ضعف سیستم پاکسازی مغز است. زمانی که این سیستم نتواند مولکولهای پیامرسان التهابی را بهخوبی حذف کند این مواد در مغز تجمع پیدا کرده و به آسیب بیشتر منجر میشوند.
برای بررسی این فرضیه محققان چندین روش مختلف برای تقویت ساعت زیستی بدن را آزمایش کردند. این روشها شامل تنظیم کنترلشده نور محیط، مصرف هورمون ملاتونین، استفاده از داروی تنظیمکننده ساعت زیستی موسوم به KL۰۰۱ و همچنین محدود کردن زمان غذا خوردن (Time-Restricted Feeding) بود.
در مرحله نخست مشخص شد هر چهار روش موجب افزایش عملکرد سیستم گلیمفاتیک در موشهای سالم میشوند. سپس دو روش موثرتر یعنی داروی KL۰۰۱ و محدودیت زمانی غذا خوردن در مدلهای حیوانی سکته مغزی مورد بررسی قرار گرفت.
نکته قابل توجه آن بود که درمان سه روز پس از وقوع سکته آغاز شد؛ زمانی که از بازه طلایی درمانهای رایج مانند داروهای حلکننده لخته خون گذشته بود. با وجود این تاخیر موشهایی که این درمانها را دریافت کردند نسبت به گروه کنترل بهبود حرکتی بیشتری داشتند اندازه ضایعات مغزی در آنها کوچکتر بود، عملکرد سیستم گلیمفاتیک افزایش یافت و میزان سیتوکینهای التهابی نیز به شکل محسوسی کاهش پیدا کرد.
هابلیتز درباره این نتایج گفت: تمام سیتوکینهای التهابی در یک جهت کاهش یافتند. این موضوع نشان میدهد احتمالا ما مستقیما یک مسیر التهابی خاص را هدف قرار ندادهایم بلکه به مغز کمک کردهایم تا مولکولهای التهابی را مؤثرتر پاکسازی کند.
به گفته پژوهشگران محدود کردن زمان غذا خوردن یکی از موفقترین روشهای آزمایششده بود و از آنجا که این شیوه هماکنون برای درمان بیماریهایی مانند چاقی، دیابت و بیماریهای قلبی-عروقی نیز مورد مطالعه قرار دارد میتواند در آینده به عنوان روشی ساده و قابل اجرا برای توانبخشی بیماران سکته مغزی حتی در منزل مورد استفاده قرار گیرد.
با این حال محققان تاکید کردند که این نتایج فعلا تنها در مدلهای حیوانی به دست آمده و برای اثبات اثربخشی آن در انسان، انجام مطالعات بالینی ضروری است.
آنها در ادامه تحقیقات خود قصد دارند بررسی کنند که آیا بهبود عملکرد سیستم گلیمفاتیک بهطور مستقیم عامل اصلی بهبود مغز پس از سکته است و آیا میتوان درمانهای مبتنی بر تنظیم ساعت زیستی بدن را وارد کارآزماییهای بالینی کرد یا خیر.
به نقل از برنا، پژوهشگران معتقدند این یافتهها نشاندهنده تغییر نگرش در علوم اعصاب است؛ نگرشی که خواب، ریتم شبانهروزی و جریان مایعات در مغز را از عوامل کلیدی حفظ سلامت مغز میداند.
آنها امیدوارند شناخت دقیقتر ارتباط میان ساعت زیستی و سیستم گلیمفاتیک زمینه توسعه درمانهای نوینی را نهتنها برای سکته مغزی بلکه برای سایر بیماریهای عصبی مرتبط با التهاب و اختلال در دفع مواد زائد مغز نیز فراهم کند.
