فوکوشیما؛ خسارت بار ترین سانحه طبیعی تاریخ بشر

به گزارش ایسنا، این زلزله در تاریخ ۱۱ مارس ۲۰۱۱ در ساعت ۱۴:۴۶ به وقت محلی در نزدیکی استان سندای در استان میاگی در شمال شرقی ژاپن روی داد. کانون زلزله در ژرفای ۲۵ کیلومتری، در محدوده ای به مساحت حدود ۴۰۰ در ۲۰۰ کیلومتر رخ داد. زمان گسیختگی گسل آن ۱۷۳ ثانیه (نزدیک به سه دقیقه) طول کشید.

این زلزله بر اساس آمار رسمی با 15هزار و ۶۵۰ کشته ، ۶۰۱۱ مجروح و ۳۲۸۷ ناپدید و تخریب یا آسیب به ۱۲۵ هزار ساختمان خسارات فروانی بر جای گذاشت.

پس از این زلزله ۴.۴ میلیون ساختمان با قطع برق و ۱.۵ میلیون ساختمان با قطع آب مواجه شدند.این زلزله، یکی از مهمترین رویدادهای مخرب لرزه ای تاکنون در ابتدای سده بیست و یکم در دنیای پیشرفته صنعتی است. وقوع انفجار و تخریب نیروگاه هسته ای فوکوشیمای شماره ۱ که در نهایت به سطح خرابی ۷ از ۷(تخریب کامل) انجامید، مشابه فاجعه هسته ای چرنوبیل بود. آلودگی رادیو اکتیو در محدوده نیروگاه و آسیب‌های وارده به محیط زیست و همچنین مشکلات ایجاد شده، مهمترین مساله وابسته به این زلزله بود.

 وقوع سونامی خسارت‌های زیادی به شهرستان‌های ایواته و بخش واکابایاشی وارد کرد، به نحوی که در روزهای اول ۹۵۰۰ نفر در شهر ساحلی مینامی سانریکو مفقود شدند و اجساد حدود بیست درصد از ناپدیدشدگان در ماه بعد از رخداد یافته شده و بعضی نیز همچنان در شمار ناپدیدشدگان باقی ماندند.

این زلزله از نظر رده‌بندی‌های علمی زلزله شناسی از رده زلزله‌های بزرگ(با بزرگی بیش از ۸ درجه) است. بخش مهمی از تلفات و خسارت‌های این زلزله به وقوع سونامی پس از رویداد اصلی مربوط بود.

نائوتو کان نخست‌ وزیر وقت ژاپن این زلزله را بزرگترین بحران ژاپن پس از جنگ جهانی دوم نامید.

از تاریخ زمین‌لرزه‌های ژاپن می‌توان از این رویدادهای مهم یاد کرد:

۱- زلزله کانتو در اول سپتامبر ۱۹۲۳ با بزرگی ۷.۹ درجه که با خسارت و آتش سوزی وسیع در شهر توکیو همراه بود و موجب مرگ ۱۰۵ هزار نفر شد.

۲- زمین‌لرزه ۱۷ ژانویه ۱۹۹۵ کوبه با بزرگی حدود ۶ درجه که با ۶۴۳۴ نفر تلفات همراه بود.

ضمنا هم از نظر اندازه و هم رخداد سونامی پس از وقوع زلزله، زمین‌لرزه فوکوشیما با زمین‌لرزه ۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ سوماترا در شرق اندوزی قابل مقایسه است. در آن زلزله متاسفانه بیش از ۳۰۰ هزار نفر در اندونزی و کشورهای حوزه اقیانوس هند کشته شدند.

راکتورهای هسته‌ای بلای جان ژاپن شدند

ژاپن کشوری است که ۵۵ رآکتور هسته ای دارد. اولین نیروگاه هسته ای ژاپن به کمک شرکت‌های انگلیسی در سال ۱۹۷۳ آغاز به کار کرد و سپس با کمک فناوری آمریکا این نیروگاه‌ها در ژاپن توسعه یافت. هر چهار رآکتور نیروگاه فوکوشیما شماره یک دچار انفجار شد، البته راکتور شماره ۳ در این نیروگاه آسیب بیشتری دید و آلودگی گسترده تر و عمیق‌تری به دلیل ذوب شدن میله های سوخت داخل رآکتور و آلودگی محیط به پلوتونیوم، به جای گذاشت. شرکت نگهداری و بهره‌برداری از نیروگاه فوکوشیما ، شرکت برق توکیو(تپکو) بود که در گزارش‌های بعد از سانحه متهم به سوءمدیریت و عدم اطلاع رسانی به موقع شد. علاوه بر این در گزارش‌ها آمده بود که مقرر بود که نیروگاه هسته ای فوکوشیما دائیچی در تاریخ اول فوریه ۲۰۱۱ به حالت خاموش و ایمن از رده خارج شود که ظاهرا به دلیل مسائل اقتصادی و ترس از ضررهای مالی حاصله شرکت تپکو از این کار اجتناب کرده بود.

 به هر حال در هنگام زمین‌لرزه و به طور خودکار، نیروگاه فوکوشیما دائیچی و ۱۱ نیروگاه دیگر ژاپن به حالت خاموش و ایمن درآمدند که به دلیل از کار افتادن سامانه های خنک کننده رآکتورهای این نیروگاه به علت ورود امواج آب و فضولات ناشی از سونامی با ارتفاع حدود ۱۲ متر به خنک کننده های رآکتورها، یکی پس از دیگری دچار انفجار شده و مساله‌ای مهم و خبر ساز ایجاد کردند که در ماههای پس از زلزله در حد خود رخداد زلزله خبرساز بود. قبل از آن برآورد شده بود ارتفاع آب ناشی از سونامی احتمالی هیچگاه به بیش از ۹ متر نرسد!

به دلیل آلودگی‌های ایجاد شده، دولت ژاپن جمعیت ۱۴۰ هزار نفری ساکن در محدوده ۲۰ کیلومتری اطراف نیروگاه را تخلیه نمود و به مردم برای تردد در شعاع ۳۰ کیلومتری آن و به کشاورزان در شعاع ۶۰ کیلومتری آن هشدار آلودگی داد. برآوردهای وزارت انرژی آمریکا در اوایل اردیبهشت ماه ۹۰ نشان داد که محدوده تحت تاثیر آلودگی در این زلزله باید تا گستره شعاع ۸۰ کیلومتری اطراف نیروگاه فوکوشیما دائیچی در نظر گرفته شود.

مشکلات اقتصادی و بیکاری برای آوارگان زلزله و سونامی و محدوده نیروگاه فوکوشیما

بعد از زلزله مارس ۲۰۱۱، خانوارهای آواره شده از زلزله و سونامی و محدوده نیروگاه هسته ای فوکوشیما در شهر های دیگر مستقر شده ولی از نظر اقتصادی همچنان متکی به کمک‌های دولتی هستند. چند ۱۰ هزار نفر از ساکنان مناطق ساحلی شمال شرق ژاپن که در کارخانه‌های ساخت خودرو و قطعات الکترونیکی کار می‌کرده‌اند، با تعطیلی کارخانه‌های خود مجبور به مهاجرت شدند. بانک جهانی خسارت زلزله و سونامی ۱۱ مارس ۲۰۱۱ را ۲۳۵ میلیارد دلار برآورد کرد که به این ترتیب، این رخداد خسارت بار ترین سانحه طبیعی در تاریخ بشر بوده است.

 ژاپن کشور سانحه خیزی است و زمین‌لرزه، سونامی و پیامدهای ناشی از آنها در زلزله ۲۰۱۱ به عنوان خسارت بار ترین رخداد – از نظر اقتصادی – در تاریخ بشر محک خوبی از میزان آمادگی این کشور بود.

پیشرفته بودن ژاپن از نظر علم و فناوری و رشد اجتماعی و اهمیت به آموزش در این کشور از نکته‌های مهم برای کنترل پیامدهای منفی فاجعه ۱۱ مارس ۲۰۱۱ بود. گرچه در همین کشور نیز مشخص شد که اولا توجه صرف به منافع اقتصادی می‌تواند به فاجعه ای همچون انفجارهای پی در پی در نیروگاه هسته ای فوکوشیما بینجامد و حتی بعد از این رخداد نیز این کشور در صدد صدور این تجهیزات خطرناک به کشور های درحال توسعه باشد.

صرف نظر از بعد غیر اخلاقی چنین تصیمیم هایی، عدم دور اندیشی در کشورهای درحال توسعه و نیاز فوری کنونی به انرژی نیز شاید وسیله ای برای توجیه این رفتارها باشد، گرچه با راه حل‌های درازمدت که ممکن است در ابتدا پر هزینه تر بنمایند، هم ژاپن و هم تمامی کشورهای دیگر جهان می‌توانند به تدریج نیاز به فناوری‌های پرخطر هسته ای را با توسعه فناوری‌های مرتبط با انرژی‌های پاک جایگزین کنند.

زلزله ۱۱ مارس ۲۰۱۱ همچنین زنگ هشدار مهمی برای شهر توکیو و منطقه پیرامون آن به عنوان یکی از مهمترین کلان‌شهرهای در معرض خطر زلزله در جهان در کنار شهرهای تهران، استانبول، جاکارتا و لس‌آنجلس بود.

 زلزله شناسان برآورد زمان احتمالی برای رخداد زمین‌لرزه مهم بعدی را در محدوده توکیو، بعد از رخداد زلزله ۱۱ مارس ۲۰۱۱ از ۳۰ سال به ۵ سال کاهش دادند. این مساله و اینکه چنین زمین‌لرزه ای با بزرگای ۹.۰ در شمال شرق ژاپن اساسا از سوی زلزله شناسان غیر قابل انتظار بود، هشدار مهمی برای زلزله شناسان در سراسر جهان است تا در روش‌های قدیمی و برآوردهای معمول با استفاده از داده‌های موجود برای تخمین بزرگترین زمین‌لرزه محتمل، تجدیدنظر کنند.

فاجعه فوکوشیما در ژاپن با همه پیشرفتگی این کشور در زمینه‌های مختلف علم و فناوری، مشکلات بزرگ و دامنه‌داری ایجاد کرد و همه باید در دیدگاه‌های قبلی خود با توجه به موارد مختلفی که در زلزله مارس ۲۰۱۱ ژاپن رخ داد، با انجام مطالعات دقیق تجدید نظر کنند.