پژوهشگران دانشگاه فلیندرز استرالیا موفق به ساخت پوششی انعطافپذیر از ترکیب گالیم مایع و نانولولههای کربنی شدهاند که با یک دقیقه تحریک الکتریکی به کمک باتری ۹ ولتی، بیش از ۸۰ درصد باکتریها را طی سه ساعت از بین میبرد. این فناوری که در آزمایشهای اولیه علیه باکتریهای مقاوم به آنتیبیوتیک نیز عملکرد امیدوارکنندهای داشته، میتواند در آینده برای تولید پانسمانهای هوشمند و تجهیزات پوشیدنی ضدعفونت به کار گرفته شود.
به گزارش سینا پرس ، محققان با بهرهگیری از ترکیب گالیم مایع و نانولولههای کربنی، نوعی پوشش انعطافپذیر و رسانا ساختهاند که با دریافت یک تحریک الکتریکی کوتاه میتواند بخش قابل توجهی از باکتریهای بیماریزا را نابود کند. ویژگی متفاوت این فناوری، استفاده از ترکهای میکروسکوپی کنترلشده در ساختار ماده است؛ ترکهایی که برخلاف تصور معمول، به افزایش فعالیت الکتریکی و قدرت ضدباکتریایی پوشش کمک میکنند.
گروهی از پژوهشگران دانشگاه فلیندرز استرالیا موفق شدهاند پوششی هوشمند با قابلیت مقابله با باکتریها توسعه دهند که در آزمایشهای اولیه توانسته است بیش از ۸۰ درصد سلولهای باکتریایی را از بین ببرد. این فناوری در برابر برخی عوامل بیماریزای مقاوم به آنتیبیوتیک نیز نتایج امیدوارکنندهای نشان داده و میتواند زمینه تولید نسل جدیدی از پانسمانهای ضدعفونیکننده و تجهیزات پوشیدنی پزشکی را فراهم کند.
گسترش مقاومت باکتریها در برابر آنتیبیوتیکها به یکی از چالشهای مهم نظامهای سلامت در جهان تبدیل شده است. دشوارتر شدن درمان برخی عفونتها، ضرورت توسعه روشهای جایگزین و فناوریهای مکمل برای کنترل عوامل بیماریزا را افزایش داده است. در همین راستا، پژوهشگران تلاش کردهاند با استفاده از ویژگیهای مهندسی مواد و تحریک الکتریکی، سطحی ایجاد کنند که بدون اتکای مستقیم به آنتیبیوتیکها، قابلیت مقابله با باکتریها را داشته باشد.
نتایج این تحقیق در نشریه علمی «Small Structures» و در مقالهای با عنوان «شبکههای ریزترک برنامهریزیشده با تنش در لایههای نازک گالیم ـ نانولوله کربنی برای ایجاد سطوح ضدباکتریایی فعال با پلاسما و پاسخگو به تحریک الکتریکی» منتشر شده است.
ترکهای میکروسکوپی؛ ویژگی غیرمعمول یک پوشش ضدباکتریایی
در مهندسی مواد، ایجاد ترک معمولاً یک نقص ساختاری محسوب میشود؛ زیرا این پدیده میتواند استحکام ماده را کاهش دهد و زمینه شکست آن را فراهم کند. به همین دلیل، مهندسان اغلب تلاش میکنند با اصلاح ترکیبات و فرآیندهای تولید، مانع شکلگیری ترکها شوند.
با این حال، پژوهشگران دانشگاه فلیندرز در مطالعه جدید خود نشان دادهاند که ایجاد کنترلشده ترکهای میکروسکوپی میتواند عملکرد یک ماده را بهبود ببخشد و ویژگیهای کاربردی جدیدی به آن اضافه کند.
پوشش تولیدشده از ترکیب گالیم مایع و نانولولههای کربنی ساخته شده است. گالیم به دلیل نقطه ذوب پایین و قابلیت تبدیل شدن به حالت مایع در دمای نزدیک به محیط، برای ساخت مواد انعطافپذیر و رسانا مناسب است. نانولولههای کربنی نیز به دلیل برخورداری از ویژگیهای مطلوب الکتریکی و ساختاری، نقش مهمی در هدایت جریان الکتریکی این ترکیب دارند.
پس از خشک شدن پوشش، شبکهای از ترکهای بسیار ریز در سطح آن شکل میگیرد. این ترکها برخلاف نقصهای معمول ساختاری، به نقاطی با تمرکز بالای فعالیت الکتریکی تبدیل میشوند و در نتیجه، توانایی ضدباکتریایی ماده را افزایش میدهند.
نابودی بیش از ۸۰ درصد باکتریها با یک باتری معمولی
برای بررسی عملکرد این پوشش، محققان آن را در برابر چند گونه باکتری بیماریزا آزمایش کردند. از جمله این عوامل میتوان به استافیلوکوکوس اورئوس مقاوم به متیسیلین (MRSA) و سودوموناس آئروژینوزا اشاره کرد؛ دو باکتری مهم که میتوانند عفونتهای جدی ایجاد کنند و درمان برخی از عفونتهای ناشی از آنها با دشواری همراه است.
نتایج آزمایشها نشان داد که اعمال تحریک الکتریکی به مدت تنها یک دقیقه با استفاده از یک باتری معمولی ۹ ولتی، موجب نابودی بیش از ۸۰ درصد سلولهای باکتریایی طی سه ساعت میشود.
بررسی سازوکار عملکرد این پوشش نشان داد که تحریک الکتریکی میتواند تنش درون سلولهای باکتریایی را افزایش دهد و به ساختار آنها آسیب برساند. علاوه بر این، ماده توسعهیافته قابلیت تولید پلاسما را نیز دارد.
پلاسما که از آن بهعنوان حالت چهارم ماده یاد میشود، گازی یونیده و پرانرژی است که میتواند ترکیبات واکنشپذیری تولید کند. این ترکیبات با تأثیر بر فعالیت و ساختار باکتریها، به مهار رشد آنها کمک میکنند و در کنار اثر تحریک الکتریکی، قدرت ضدباکتریایی پوشش را افزایش میدهند.
سازگاری با سلولهای پوستی؛ گامی برای کاربردهای پزشکی
یکی از موضوعات مهم در توسعه مواد ضدباکتریایی، اطمینان از ایمنی آنها هنگام تماس با پوست و بافتهای بدن است. مادهای که بتواند باکتریها را از بین ببرد، نباید به سلولهای سالم نیز آسیب وارد کند.
در همین راستا، پژوهشگران سازگاری زیستی پوشش جدید را نیز بررسی کردند. نتایج آزمایشهای آزمایشگاهی نشان داد این ماده در شرایط مورد بررسی با سلولهای پوستی انسان سازگار است.
این یافته میتواند از نظر توسعه کاربردهای پزشکی اهمیت داشته باشد؛ با این حال، سازگاری مشاهدهشده در محیط آزمایشگاهی به معنای تأیید ایمنی بالینی نیست و پیش از استفاده از این فناوری برای بیماران، انجام آزمایشهای تکمیلی و بررسی رفتار آن در شرایط واقعی ضروری است.
از پانسمانهای هوشمند تا تجهیزات پوشیدنی سلامت
ویکخان ترونگ، دانشیار دانشگاه فلیندرز و از پژوهشگران این تحقیق، با اشاره به ویژگی متفاوت پوشش جدید اظهار کرده است که این دستاورد نگاه متداول مهندسان به ترکهای ساختاری را تغییر میدهد. به گفته او، در حالی که تلاشهای مهندسی معمولاً بر جلوگیری از ایجاد ترک متمرکز بوده، این پژوهش نشان میدهد ترکهای میکروسکوپی در صورت طراحی و کنترل مناسب میتوانند به بخشی از عملکرد مفید یک ماده تبدیل شوند.
وی همچنین با اشاره به افزایش مقاومت آنتیبیوتیکی در جهان، بر اهمیت توسعه فناوریهایی تأکید کرده است که بتوانند در پیشگیری و کنترل عفونت، بدون وابستگی صرف به آنتیبیوتیکها، نقش داشته باشند.
یکی از مهمترین کاربردهای احتمالی این فناوری، تولید پانسمانهای هوشمند برای زخمهای مزمن و زخمهایی است که به دلیل شرایط خاص، در معرض خطر عفونت قرار دارند. در چنین کاربردی، پانسمان میتواند با دریافت تحریک الکتریکی و فعال شدن سازوکار ضدباکتریایی خود، به کنترل رشد عوامل بیماریزا در محیط زخم کمک کند.
انعطافپذیری، قابلیت کشیدهشدن و رسانایی الکتریکی این پوشش، امکان استفاده از آن را در ساخت تجهیزات پوشیدنی سلامت نیز مطرح کرده است. پژوهشگران پیشبینی میکنند در آینده بتوان از این ماده برای تولید برچسبهای پوستی انعطافپذیر و منسوجات هوشمند استفاده کرد؛ تجهیزاتی که علاوه بر برخورداری از قابلیتهای ضدمیکروبی، امکان پایش برخی شاخصهای فیزیولوژیک مانند فعالیت قلب و عضلات را نیز داشته باشند.
با وجود نتایج اولیه امیدوارکننده، این فناوری هنوز در مراحل ابتدایی توسعه قرار دارد و برای تبدیل شدن به یک محصول پزشکی قابل استفاده، باید مراحل بیشتری از ارزیابیهای ایمنی، آزمایشهای تکمیلی و بررسیهای بالینی را پشت سر بگذارد.
این پژوهش نشان میدهد که گاهی ویژگیهایی که در مهندسی مواد بهعنوان نقص شناخته میشوند، با طراحی و کنترل دقیق میتوانند به مزیتی کاربردی تبدیل شوند. استفاده از ترکهای میکروسکوپی برای افزایش فعالیت الکتریکی و مقابله با باکتریها، رویکردی تازه در توسعه پوششهای هوشمند است که میتواند افقهای جدیدی را در حوزه تجهیزات پزشکی و فناوریهای ضدعفونیکننده پیش روی محققان قرار دهد.

