سالهاست مردم قهوه را یکی از شناختهشدهترین نوشیدنیهای کمککننده به بیداری میدانند؛ از کارمندان خسته تا دانشجویانی که شب امتحان برای ساعتهای بیشتر مطالعه، فنجانهای قهوه را پشت سر هم مینوشند. اما آیا قهوه واقعاً خواب را از بین میبرد، یا فقط پیام خستگی را موقتاً پنهان میکند؟ این موضوعی است که قصد داریم در گزارش پیش رو به بررسی آن بپردازیم
به گزارش سیناپرس، آیا واقعاً تاثیر محرک یک فنجان قهوه عصرگاهی برای همه یکسان است؟ چرا بعضی افراد میتوانند بعد از شام قهوه بنوشند و راحت بخوابند، اما برخی دیگر با همان مقدار قهوه تا ساعتها چشم روی هم نمیگذارند؟ پاسخ در تفاوت واکنش بدن و مغز افراد به کافئین نهفته است؛ تفاوتی که حتی ریشه ژنتیکی هم دارد و بهتر است قبل از ورود به موضوع، به بررسی این مساله بپردازیم که کافئین چگونه خواب را به تأخیر میاندازد؟
از نظر علمی، وقتی ساعتها بیدار میمانیم، مادهای به نام آدنوزین بهتدریج در مغز تجمع پیدا میکند. افزایش آدنوزین یکی از عواملی است که احساس خستگی و خوابآلودگی ایجاد میکند. کافئین ساختاری شبیه آدنوزین دارد و با اتصال به گیرندههای آدنوزین، بهویژه گیرندههای A1 و A2A، مانع دریافت بخشی از پیام خوابآلودگی میشود. به همین دلیل، کافئین در واقع خستگی را از بین نمیبرد؛ بلکه برای مدتی اجازه نمیدهد مغز آن را به شکل معمول احساس کند.
اما باید توجه داشته باشید این اثر موقتی است و با حذف کافئین از بدن کاهش مییابد. کافئین عمدتاً در کبد و بهوسیله آنزیمی به نام CYP1A2 تجزیه میشود. از سوی دیگر سرعت فعالیت این آنزیم در افراد یکسان نیست و همین مسئله یکی از دلایلی است که باعث میشود یک فنجان قهوه روی خواب دو نفر اثر متفاوتی داشته باشد.
نتایج یک مرور نظاممند منتشرشده در سال ۲۰۲۴ که ۲۶ مطالعه و دادههای بیش از ۱٫۸۵ میلیون نفر را بررسی کرد، نشان داد ژنهای مختلفی از جمله CYP1A2 و ADORA2A با نحوه متابولیسم و پاسخ بدن به کافئین ارتباط دارند. پژوهشگران در این مرور تأکید کردند که تفاوت ژنتیکی میتواند هم بر سرعت تجزیه کافئین و هم بر پاسخ مغز به آن تأثیر بگذارد. البته ژنتیک تنها عامل نیست و مواردی مانند سن، بارداری، مصرف سیگار و برخی داروها نیز میتوانند بر متابولیسم کافئین اثر بگذارند. برای مثال، فعالیت آنزیم CYP1A2 در افراد مختلف تفاوت قابل توجهی دارد.
نتایج یک تحقیق انجام شده در رابطه با این موضوع که با مشارکت پژوهشگران چند مرکز علمی و با بررسی ۳۵۷۰ فرد انجام شد، نشان داد برخی تفاوتهای ژنتیکی در CYP1A2 با تفاوت در فعالیت این آنزیم ارتباط دارند.
در این میان یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم اگر چند ساعت از نوشیدن قهوه گذشته باشد، دیگر کافئین اثری ندارد. در حالی که حذف کافئین از بدن زمان میبرد و مقدار باقیمانده آن میتواند همچنان بر مغز اثر بگذارد.
در یک مطالعه مهم در سال ۲۰۱۳، پژوهشگران مرکز پژوهش و اختلالات خواب بیمارستان هنری فورد و دانشکده پزشکی دانشگاه ایالتی وین، اثر مصرف ۴۰۰ میلیگرم کافئین در زمان خواب، سه و شش ساعت پیش از خواب را بررسی کردند. این مطالعه تصادفی و کنترلشده روی ۱۲ فرد سالم انجام شد و خواب آنها هم با گزارش خود افراد و هم با ابزار پایش خواب ارزیابی شد. نتیجه نشان داد مصرف این مقدار کافئین حتی شش ساعت پیش از خواب نیز میتواند خواب را به شکل قابلتوجهی مختل کند؛ در اندازهگیری عینی، زمان خواب در برخی شرایط بیش از یک ساعت کاهش یافت. اما این مقدار کافئین نسبتاً زیاد است و نباید نتیجه آن را به هر فنجان قهوه تعمیم داد. مقدار کافئین قهوه به نوع دانه، روش دمآوری و اندازه نوشیدنی بستگی دارد. بنابراین اثر یک فنجان قهوه اسپرسو الزاماً با یک لیوان بزرگ قهوه دمشده یکسان نیست.
شواهد جدیدتر نیز نشان میدهد مسئله فقط نزدیک بودن قهوه به زمان خواب نیست. یک فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۵ توسط پژوهشگران دانشگاه پزشکی چین با همکاری محققان بیمارستان دانشگاه پزشکی چین، دانشگاه ملی تایوان و مؤسسه ملی تحقیقات سلامت تایوان، ۲۲ کارآزمایی متقاطع کنترلشده با مجموع ۹۵۶ شرکتکننده را بررسی کرد. این پژوهش نشان داد کافئین بهطور میانگین زمان کل خواب را حدود ۳۵ دقیقه کاهش داده، زمان لازم برای به خواب رفتن را افزایش و بازده خواب را پایین میآورد.
یک مرور نظاممند و فراتحلیل دیگر که در سال ۲۰۲۳ توسط پژوهشگران دانشگاه کاتولیک استرالیا و دانشگاه مرکزی کوئینزلند انجام شده و ۲۴ مطالعه را بررسی کرد، نیز نشان داد مصرف کافئین بهطور متوسط حدود ۴۵ دقیقه از زمان خواب کم میکند و مدت خواب عمیق را کاهش میدهد. نویسندگان بر اساس دادههای موجود تخمین زدند برای جلوگیری از کاهش زمان خواب، یک قهوه حاوی حدود ۱۰۷ میلیگرم کافئین بهتر است حدود ۹ ساعت پیش از خواب مصرف شود. البته باید توجه داشت این عدد یک برآورد پژوهشی است، نه یک قانون ثابت برای همه افراد.
بنابراین در زندگی روزمره، نمیتوان گفت نوشیدن قهوه برای همه تا فلان ساعت بیخطر است زیرا واکنش فردی در این زمینه اهمیت زیادی دارد. اگر فردی متوجه میشود قهوه عصرگاهی باعث دیر خوابیدن، کوتاه شدن خواب یا خواب سطحیتر میشود، فاصله دادن مصرف کافئین از زمان خواب منطقیتر از مقایسه خود با فرد دیگری است که چنین اثری را تجربه نمیکند.
نکته مهم دیگر این است که احساس نکردن اثر کافئین الزاماً به معنی بیاثر بودن آن بر خواب نیست و برخی مطالعات نشان دادهاند که کافئین میتواند ساختار و مدت خواب را تغییر و حتی زمانی که فرد بهطور واضح احساس نکند خوابش مختل شده است.
در نهایت، اینکه یک نفر بعد از قهوه بهراحتی میخوابد و دیگری ساعتها بیدار میماند، عجیب نیست. مقدار کافئین، زمان مصرف، سرعت متابولیسم، ژنتیک و حساسیت مغز در کنار یکدیگر تعیین میکنند که اثر یک فنجان قهوه تا چه اندازه و برای چه مدتی ادامه داشته باشد. بنابراین، برای قهوه و خواب، یک نسخه واحد برای همه وجود ندارد؛ شناخت واکنش بدن خودمان مهمتر از تجربه دیگران است.

