نتایج یک مطالعه بین‌المللی نشان می‌دهد اتکا به شاخص توده بدنی (BMI) به‌تنهایی برای تشخیص دقیق چاقی و ارزیابی خطرات سلامت ناشی از آن کافی نیست. پژوهشگران با معرفی رویکردی جامع‌تر که اندازه‌گیری دور کمر، نسبت دور کمر به قد و بررسی عملکرد اندام‌های بدن را نیز در بر می‌گیرد، نشان داده‌اند که می‌توان افراد مبتلا به چاقی را دقیق‌تر شناسایی کرد و میان چاقی همراه با اختلال عملکرد بدن و چاقی بدون بروز اختلال بالینی تمایز قائل شد.
به گزارش سیناپرس، شاخص توده بدنی سال‌ها یکی از رایج‌ترین ابزارهای ارزیابی وضعیت وزنی افراد بوده است. این شاخص با تقسیم وزن بر حسب کیلوگرم بر مجذور قد بر حسب متر محاسبه می‌شود و به دلیل سادگی، هزینه پایین و سهولت اندازه‌گیری، در مراکز درمانی و مطالعات سلامت عمومی کاربرد گسترده‌ای دارد.
با این حال، BMI محدودیت‌هایی دارد که می‌تواند به تشخیص نادرست وضعیت سلامت افراد منجر شود. این شاخص به‌تنهایی نمی‌تواند تفاوت میان توده عضلانی و چربی بدن را مشخص کند و اطلاعات دقیقی نیز درباره محل تجمع چربی، به‌ویژه چربی ناحیه شکم، در اختیار پزشک قرار نمی‌دهد. به همین دلیل ممکن است برخی افراد با توده عضلانی بالا در گروه چاق قرار بگیرند، در حالی که بعضی افراد با وجود قرار داشتن در محدوده طبیعی یا اضافه‌وزن BMI، از تجمع چربی بیش از حد و خطرات مرتبط با آن رنج ببرند.
ارزیابی چاقی با استفاده از چند شاخص
در پژوهشی که ۱۱ نوامبر ۲۰۲۶ در مجله علمی Nature منتشر شد، محققان چارچوب تشخیصی جدیدی را که پیش‌تر از سوی کمیسیون تخصصی مجله Lancet Diabetes & Endocrinology پیشنهاد شده بود، در جمعیت‌های مختلف ارزیابی کردند.
این مطالعه داده‌های سلامت ۸۴۴ هزار و ۱۰۸ بزرگسال را از چهار مجموعه اطلاعاتی در چین، بریتانیا، ایالات متحده و اسپانیا بررسی کرد. هدف پژوهش، مقایسه دقت روش جدید با معیارهای رایج مبتنی بر شاخص توده بدنی و ارزیابی ارتباط هر یک از این روش‌ها با خطر مرگ‌ومیر بود.
در رویکرد جدید، علاوه بر BMI، اندازه دور کمر و نسبت دور کمر به قد نیز برای شناسایی چربی اضافی بدن مورد توجه قرار می‌گیرد. در مرحله بعد، وضعیت عملکرد اندام‌ها و تأثیر چربی اضافی بر سلامت فرد بررسی می‌شود تا مشخص شود آیا چاقی به مرحله بروز بیماری و اختلال عملکرد بدن رسیده است یا خیر.
یافته‌ها نشان داد BMI به‌تنهایی در مقایسه با چارچوب جدید، چاقی را در ۱.۲ تا ۳.۱ درصد افراد بیش از میزان واقعی برآورد کرده و در مقابل، در ۵.۲ تا ۸.۶ درصد افراد نتوانسته است چاقی را شناسایی کند. همچنین استفاده از معیارهای ترکیبی، میزان شیوع کلی چاقی شناسایی‌شده را نسبت به طبقه‌بندی صرفاً مبتنی بر BMI بین ۳.۳ تا ۷.۴ درصد افزایش داد.
دو وضعیت متفاوت؛ چاقی بالینی و چاقی پیش‌بالینی
یکی از مهم‌ترین بخش‌های این رویکرد، تفکیک چاقی به دو وضعیت بالینی و پیش‌بالینی است؛ تمایزی که می‌تواند در تعیین نوع و شدت مداخلات درمانی نقش مهمی داشته باشد.
چاقی بالینی (Clinical Obesity) به وضعیتی گفته می‌شود که در آن تجمع بیش از حد چربی بدن به اختلال عملکرد اندام‌ها یا بافت‌های بدن منجر شده و سلامت فرد یا توانایی او برای انجام فعالیت‌های روزمره را تحت تأثیر قرار داده است.
در مقابل، چاقی پیش‌بالینی (Preclinical Obesity) به شرایطی اشاره دارد که در آن فرد با چربی اضافی بدن مواجه است، اما هنوز شواهدی از اختلال عملکرد اندام‌ها و بروز بیماری مرتبط با چاقی مشاهده نمی‌شود. البته این وضعیت به معنای بی‌خطر بودن چاقی نیست و همچنان می‌تواند با افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های مختلف در آینده همراه باشد.
بر اساس نتایج این مطالعه، چاقی بالینی حدود ۲۲.۷ تا ۳۱.۳ درصد از کل موارد چاقی را تشکیل می‌داد. همچنین خطر مرگ‌ومیر ناشی از همه علل در افراد مبتلا به چاقی بالینی به‌طور قابل‌توجهی بیشتر از افراد دارای چاقی پیش‌بالینی بود.
محققان گزارش کردند خطر مرگ‌ومیر در گروه چاقی بالینی حدود ۶۹ درصد بیشتر از افراد فاقد این وضعیت بود، در حالی که این افزایش خطر در گروه چاقی پیش‌بالینی حدود ۱۹ درصد برآورد شد.
آیا چاقی پیش‌بالینی الزاماً به بیماری تبدیل می‌شود؟
یکی دیگر از یافته‌های قابل توجه پژوهش به روند تغییر وضعیت افراد مبتلا به چاقی پیش‌بالینی مربوط می‌شود. بررسی داده‌های طولی نشان داد حدود ۷۷.۴ تا ۹۱.۳ درصد افرادی که در ابتدای مطالعه در گروه چاقی پیش‌بالینی قرار داشتند، طی یک دوره پیگیری ۱۰ ساله به چاقی بالینی مبتلا نشدند.
این یافته نشان می‌دهد وجود چربی اضافی در بدن لزوماً به معنای بروز قطعی اختلال عملکرد اندام‌ها در آینده نیست. از سوی دیگر، نمی‌توان چاقی پیش‌بالینی را نیز کاملاً بی‌خطر تلقی کرد؛ زیرا برخی افراد ممکن است با گذشت زمان و تحت تأثیر عوامل مختلف، به مرحله چاقی بالینی وارد شوند.
پژوهشگران بر همین اساس تأکید دارند که رویکرد درمانی باید متناسب با وضعیت سلامت، میزان خطر و شرایط فردی هر بیمار تعیین شود. به بیان دیگر، همه افراد دارای چربی اضافی بدن الزاماً به مداخلات درمانی یکسان نیاز ندارند و شدت مراقبت و درمان باید با وضعیت بالینی آنان تناسب داشته باشد.
چرا تشخیص دقیق چاقی اهمیت دارد؟
به اعتقاد پژوهشگران، تشخیص دقیق‌تر چاقی می‌تواند از دو مشکل مهم در نظام سلامت جلوگیری کند: از یک سو، شناسایی نشدن افرادی که با وجود BMI نسبتاً طبیعی، چربی اضافی و خطرات مرتبط با آن را تجربه می‌کنند و از سوی دیگر، قرار گرفتن نادرست برخی افراد در گروه چاق صرفاً بر اساس شاخص توده بدنی.
فرانچسکو روبینو، از پژوهشگران ارشد این مطالعه و رئیس بخش جراحی متابولیک و چاقی در کینگز کالج لندن، معتقد است شاخص توده بدنی به‌تنهایی نمی‌تواند مشخص کند که فرد هم‌اکنون دچار بیماری شده یا صرفاً در معرض خطر آن قرار دارد و چه سطحی از مراقبت و درمان برای او مناسب است.
آن پان، پژوهشگر اصلی مطالعه نیز بر اهمیت تشخیص بالینی معنادار برای هدایت تصمیم‌های درمانی تأکید کرده است.
این پژوهش اگرچه شواهد قابل توجهی درباره مزایای استفاده از معیارهای ترکیبی در تشخیص چاقی ارائه می‌کند، اما به معنای کنار گذاشتن کامل BMI نیست. اندازه‌گیری دور کمر و نسبت دور کمر به قد نیز مانند BMI شاخص‌هایی غیرمستقیم برای ارزیابی چربی بدن هستند و تشخیص چاقی بالینی همچنان به بررسی پزشکی و ارزیابی اختلال عملکرد اندام‌ها نیاز دارد.
در مجموع، نتایج این مطالعه نشان می‌دهد ارزیابی چاقی نباید صرفاً به عددی که از تقسیم وزن بر مجذور قد به دست می‌آید محدود شود. توجه هم‌زمان به میزان و توزیع چربی بدن و پیامدهای آن بر عملکرد اندام‌ها می‌تواند مسیر تشخیص و درمان را دقیق‌تر کند و زمینه را برای ارائه مراقبت‌های متناسب با نیاز واقعی هر فرد فراهم سازد.
منبع: healthday