خوابیدن یکی از اساسی‌ترین نیازهای زیستی انسان است و بخش قابل‌توجهی از زندگی ما را تشکیل می‌دهد. در هنگام خواب، بدن و مغز وارد وضعیت متفاوتی می‌شوند؛ ضربان قلب و تنفس تغییر می‌کند، فعالیت مغز در چرخه‌های مختلف جابه‌جا می‌شود و فرایندهایی مانند تثبیت حافظه، تنظیم هیجانات و بازسازی بدن ادامه پیدا می‌کند. با وجود این، هنوز بسیاری از سازوکارهای خواب برای دانشمندان کاملاً شناخته‌شده نیست.
به گزارش سیناپرس، بر خلاف تصور عموم مردم، مغز در هنگام خواب خاموش نمی‌شود بلکه در بعضی مراحل خواب فعالیت مغز به شکل قابل‌توجهی افزایش می‌یابد. بدن نیز در این مدت مجموعه‌ای از فرایندهای پیچیده را از تنظیم حافظه و هیجان گرفته تا ترمیم بافت‌ها انجام می‌دهد. در ادامه ۱۰ واقعیت علمی جالب درباره خواب را با شما مرور می‌کنیم.
۱. مغز می‌تواند در خواب بسیار فعال باشد
خواب به معنای خاموش شدن مغز نیست. بررسی ها نشان می دهد به‌ویژه در مرحله REM یا «حرکت سریع چشم»، فعالیت مغز ما افزایش می‌یابد و الگوهای فعالیت آن در برخی جنبه‌ها به بیداری شباهت پیدا می‌کند. در همین مرحله معمولاً رؤیاها نیز زنده‌تر هستند.
۲. هنگام رؤیا دیدن، بدن عملاً حرکت نمی‌کند
یکی از عجیب‌ترین ویژگی‌های خواب REM این است که مغز، سیگنال‌هایی به نخاع می‌فرستد که موجب مهار موقت بیشتر عضلات اسکلتی می‌شود. به این ترتیب، وقتی در خواب در حال دویدن یا مبارزه هستیم، بدن معمولاً نمی‌تواند حرکات رؤیا را اجرا کند. اختلال در این سازوکار می‌تواند به برخی رفتارهای حرکتی هنگام خواب منجر شود.
۳. فلج خواب، دلیل علمی پدیده است که قدیمی ها به آن بختک می گفتند
گاهی فرد پیش از آنکه مهار عضلات REM کاملاً برطرف شود، هوشیار می‌شود. نتیجه می‌تواند چند ثانیه یا بیشتر ناتوانی در حرکت یا صحبت کردن باشد؛ پدیده‌ای که به آن فلج خواب می‌گوییم. بررسی‌های علمی، تداوم موقت بی‌حرکتی عضلات مربوط به REM را یکی از مکانیسم‌های اصلی آن می‌دانند. در واقع بر خلاف تصورات پیشینیان، هیچ موضوع ماوراالطبیعه ای در این زمینه وجود نداشته و دلیل تجربه بیدار شدن و عدم امکان تحرک، همین مساله است.
۴. همه رؤیاها در مرحله خواب عمیق اتفاق نمی‌افتند
این باور که رؤیا فقط در REM رخ می‌دهد، از نظر علمی دقیق نیست. مطالعات پژوهشگران نشان می دهد رؤیاها در مراحل NREM نیز اتفاق می‌افتند، اگرچه رؤیاهای واضح و داستان‌گونه بیشتر با REM ارتباط دارند. بنابراین حتی اگر فردی از خواب REM بیدار نشود، نمی‌توان نتیجه گرفت که در طول شب هیچ رؤیایی نداشته است.
۵. خواب می‌تواند به حافظه کمک کند
مغز در خواب اطلاعات تازه را پردازش و تثبیت می‌کند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند که خواب برای یادگیری و حافظه اهمیت دارد، اما برخلاف تصور رایج، نمی‌توان گفت REM به‌تنهایی مسئول تثبیت حافظه است. مرحله دوم خواب NREM و خواب عمیق نیز در فرایندهای حافظه نقش دارند.
۶. مغز ممکن است هنگام خواب بعضی اطلاعات را فراموش کند
خواب فقط برای ذخیره اطلاعات نیست. پژوهشگران مؤسسه ملی سلامت آمریکا در مطالعه‌ای روی موش‌ها شواهدی یافتند که نشان می‌داد گروهی از نورون‌ها در REM می‌توانند در فراموش کردن برخی اطلاعات نقش داشته باشند. این یافته جالب است، اما هنوز نمی‌توان آن را مستقیماً به انسان تعمیم داد.
۷. دمای بدن در REM متفاوت تنظیم می‌شود
در مرحله REM، توانایی بدن برای تنظیم دقیق دمای داخلی کاهش می‌یابد. به همین دلیل، REM از نظر تنظیم حرارت با سایر مراحل خواب تفاوت دارد. این یکی از دلایلی است که بر اساس آن گفته می شود چرخه خواب فقط «خاموش و روشن شدن» مغز نیست، بلکه مجموعه‌ای از تغییرات پیچیده فیزیولوژیک است.
۸. خواب شبانه یک دوره یکپارچه نیست
اکثر افراد نمی دانند که ما در طول شب چندین بار بین مراحل مختلف خواب جابه‌جا می‌شویم. یک چرخه خواب معمولاً حدود ۸۰ تا ۱۰۰ دقیقه طول می‌کشد و بیشتر افراد در یک شب چند چرخه خواب را تجربه می‌کنند. نکته جالب این است که با پیش رفتن شب، دوره‌های REM معمولاً طولانی‌تر می‌شوند؛ بنابراین بخش پایانی خواب از نظر ساختار با ابتدای شب یکسان نیست.
۹. خواب عمیق با ترمیم بدن ارتباط نزدیکی دارد
برخی مطالعات نشان می دهند در مرحله سوم NREM، یعنی خواب عمیق یا موج‌آهسته، ضربان قلب و تنفس کاهش می‌یابد و بدن وارد یکی از مهم‌ترین دوره‌های استراحت و بازسازی می‌شود. در این مرحله فرایندهایی مانند ترمیم بافت‌ها و آزادسازی برخی هورمون‌ها افزایش می‌یابد.
۱۰. با افزایش سن، معماری خواب تغییر می‌کند
جالب توجه است که خواب انسان در تمام عمر یکسان نمی‌ماند. نوزادان سهم بسیار بیشتری از خواب خود را در REM می‌گذرانند و علاوه بر آن مقدار خواب موج‌آهسته نیز در طول زندگی تغییر می‌کند. بر اساس اطلاعات مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا ، خواب موج‌آهسته در دوران کودکی به اوج می‌رسد و سپس با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند.
در خاتمه یادآور می شود خواب در ظاهر شبیه یک دوره سکون است، اما در واقع یکی از پیچیده‌ترین وضعیت‌های فیزیولوژیک بدن محسوب می‌شود. در طول یک شب، مغز و بدن میان چندین مرحله متفاوت حرکت می‌کنند؛ حافظه پردازش می‌شود، برخی ارتباطات عصبی تغییر می‌کنند، بدن وارد فرایندهای ترمیمی می‌شود و در مرحله REM حتی عضلات عمده بدن به‌طور موقت مهار می‌شوند اما جالب ترین مساله در مورد این پدیده به ظاهر ساده این است که هنوز بسیاری از پرسش‌های مربوط به خواب و به‌ویژه چرایی و معنای رؤیاها پاسخ قطعی ندارند.
گزارش: نیروانا محمدحسینی