صنایع خلاق؛ مزیت ملی با چالش ساختاری

اندیشکده چرخه نوآوری الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت در آستانه برگزاری هفدهمین کنگره پیشگامان پیشرفت، پیش‌نشستی تخصصی با تمرکز بر اقتصاد خلاق و ظرفیت‌های فرهنگی ایران برگزار کرد.

به گزارش خبرگزاری سیناپرس، این نشست در چارچوب سلسله برنامه‌های علمی ـ تخصصی منتهی به کنگره پیشگامان پیشرفت برگزار شد و با هدف ایجاد فرصت برای گفت‌وگو و هم‌اندیشی میان پژوهشگران، فعالان فرهنگی و کارآفرینان ، چالش‌ها و رویکردهای نوآورانه حوزه صنایع خلاق و فرهنگی را مورد نقد و بررسی قرار داد.

در این نشست، دکتر مهدیه شهرابی فراهانی، عضو هیات علمی دانشگاه علم و فرهنگ با موضوع«صنایع خلاق فرهنگی در ایران؛ فرصت‌ها و چالش‌های پیشرفت»به تحلیل وضعیت موجود و ظرفیت‌های توسعه این بخش در کشور پرداخت. در ادامه خسرو سلجوقی، کارآفرین حوزه کسب‌وکارهای اجتماعی نیز در سخنرانی خود با عنوان«نقش کاربردی نیمکره راست مغز در اقتصاد خلاق فرهنگی، با تاکید بر ظرفیت‌های بومی» پیوند خلاقیت، تفکر شهودی و نوآوری در شکل‌گیری کسب‌وکارهای فرهنگی را تبیین کرد.

صنایع خلاق؛ مولد ارزش افزوده اقتصادی

شهرابی فراهانی ضمن اشاره به تعاریف و مفاهیم صنایع خلاق، این صنایع را یکی از مهمترین محورهای توسعه همه جانبه در حال حاضر دنیا معرفی کرد و گفت: صنایع خلاق اولین بار در سال 1994 از سوی کشور استرالیا و سپس وزارت فرهنگ انگلستان به رسمیت معرفی شد. صنایع خلاق اشاره به طیفی از صنایع نرم دارد که کارکردهای اجتماعی تعریف شده و مشخصی دارند و مانند هر صنعت دیگری می توانند مولد ارزش افزوده اقتصادی باشند. این صنعت برای تولید کالا از برون‌دادهای فکری  ذوقی انسان که ماهیت هنری و فرهنگی دارد استفاده می‌کنند.

وی افزود: صنایع خلاق با محوریت خلاقیت هنری، خلاقیت علمی  و خلاقیت اقتصادی، در ارتباط با فناوری‌های بکارگرفته شده در کالاها و خدمات مطرح می‌شوند و طیف وسیعی از محصولاتی که محوریت فرهنگی و هنری دارند را ارائه می‌دهند.

وی عنوان کرد: سازمان یونسکو(UNESCO)، آنکتاد(UNCTAD)، وزارت فرهنگ انگلستان، سازمان جهانی مالکیت فکری هر یک تعاریف و طبقه‌بندی از صنایع خلاق ارائه کرده‌‎اند، اما به طور کلی می‌توان صنایع خلاق را از جمله صنعت انیمیشن، فیلم، رسانه، گردشگری، هنرهای دستی و تجسمی، گرافیک، هوش مصنوعی، معماری، IT، طراحی، صنایع دیداری و شنیداری، انواع خدمات خلاق، نشر، میراث فرهنگی، مد و پوشاک و موسیقی عنوان کرد.

به گفته وی، صنایع خلاق در حال حاضر از اهمیت بالایی در همه کشورهای جهان برخورداند، از جمله کشور آلمان به عنوان صنعتی‌ترین کشور پیشرفته جهان، که همواره در بین ده کشور برتر دنیا قرار دارد، برنامه اصلی توسعه خود را بر پایه صنایع خلاق بنا نهاده است. همچنین صنایع خلاق از اهمیت استراتژیک در کشورهایی همچون چین، استرالیا، آلمان، امریکا، ایتالیا و فرانسه برخوردار است به طوری‌که مطابق با گزارش بانک جهانی، سهم صنایع فرهنگی از تولید ناخالص جهان در دهه اخیر به بیش از هفت درصد می‌رسد و در کشورهای قدرتمند و پیشرفته جهان جایگاه اول اقتصادی را طی دو دهه اخیر به خود اختصاص داده است.

چین؛ غول صادراتی صنایع خلاق جهان

شهرابی عنوان کرد: مطابق با آمارهای منتشر شده مجمع جهانی اقتصاد، کشور چین به عنوان غول صادراتی صنایع خلاق جهان در سال 2023 با ارزش بیش از 230 بیلیون دلار معرفی شده است. پس از چین، سایر کشورها از جمله امریکا با ارزش 47 بیلیون دلار، ایتالیا 41 بیلیون دلار، فرانسه 32 بیلیون دلار، قرار گرفته‎‌اند. رتبه‌های بعدی نیز به ترتیب به کشورهای آلمان، هنگ کنگ، هند و امارات تعلق دارد.

عضو هیأت علمی دانشگاه علم و فرهنگ یادآورشد: بر این اساس مجامع اقتصادی جهان، صنایع پیشرو اقتصادی در سال 2025 را با محوریت صنایع خلاق معرفی کرده‌اند. خدمات مالی و حسابداری، تبلیغات، خدمات منابع انسانی، فناوری ارتباطات و اینترنت و همچنین صنایع حوزه طراحی به عنوان صنایع پیشرو در سال 2025 معرفی شده‌اند به طوری‌که خدمات مالی و حسابداری با رشد ۷.۳ درصدی و حاشیه سود ۱۵ تا ۲۰ درصد و ارزش بازار جهانی، حدود ۵۵۰ میلیارد دلار، امور تبلیغات با رشد ۶ درصدی و حاشیه سود ۱۲ تا ۱۸ درصد، نقش حیاتی در ارتقای برندها در جهان داشته‌اند.

وی گفت: بر این اساس ارزش بازار جهانی حوزه تبلیغات،  ۴۰۰ میلیارد دلار و تبلیغات دیجیتال ۳۵۰ میلیارد دلار تخمین زده شده است. این در حالی است که بخش مهمی از صنایع خلاق نیز در سال‌های آتی به عنوان عوامل کلیدی حفظ سودآوری در بازارهای آینده معرفی شده‌اند. از جمله می‌توان به امنیت سایبری، بلاکچین و فین‌تک، دیجیتال سازی و فناوری، و فناوری‌های حوزه پزشکی و سلامت اشاره کرد.

ایران شرایط مناسبی در توسعه صنایع خلاق ندارند

شهرابی اظهارکرد: کشور ایران به عنوان مهد تاریخ، هنر و فرهنگ در جهان شناخته شده است، با این حال از شرایط نسبتا خوبی در حوزه توسعه صنایع خلاق برخوردار نیست. ایران در سال 2024 در طبقه‌بندی شاخص‌های نوآوری در رتبه 64 جهان قرار گرفت، به طوری‌که در تحلیل خروجی‌های صنایع خلاق با محوریت دو بخش کالاها و خدمات خلاقانه و بخش دوم دارایی‌های نامشهود، پایین‌تر از کشورهای امارات، قطر، بحرین، ترکیه و مالزی قرار دارد.

وی تصریح کرد: بررسی و تحلیل چالش‌ها و مشکلات پیرامون پیشرفت ایران در حوزه صنایع خلاق نشان می‌دهد نداشتن ساختار و سیستم مدیریتی یکپارچه در بخش صنایع خلاق فرهنگی و همچنین نداشتن نگاه راهبردی به صنایع خلاق به عنوان یکی از محورهای پیشرفت و توسعه کشور ایران، از مهمترین مشکلات و دلایل عدم پیشرفت در این زمینه هستند. با وجود اینکه کشور ایران در حوزه فرهنگ و هنر از جمله اولین‌ها و قدیمی‌ترین تمدن‌ها به شمار می‌رود، اما کم لطفی‌های که امروز نسبت به توسعه حوزه فرهنگ و هنر وجود دارد، باعث شده تا صنایع خلاق در محوریت توسعه همه جانبه کشور قرار نگیرد و اولویت نباشد.

وی بیان کرد: وجود چالش‌های قانون‌گذاری، سیاستی و حکمرانی، ضعف در زیرساخت‌های دیجیتال، حمایت‌های مالی و سرمایه‌گذاری، آموزش و تحقیقات، مشکلات نظام بازار و بازاریابی، نبود سیستم شبکه‌سازی، بی‌توجهی به حوزه همکاری‌های بین المللی، از جمله چالش‌های پیشرفت صنایع خلاق در ایران برشمرده می‌شوند.

وی در پایان گفت: باوجود مسیر حرکت توسعه جهان به سمت صنایع خلاق از یک سو، و مزیت‌های نسبی ایران در حوزه صنایع خلاق از سوی دیگر، امید آن می‌رود تا بیش از پیش در بخش‌های مختلف از نگاه ساختارهای مدیریتی، حاکمیتی شاهد توجه هر چه بیشتر به ضرورت و توسعه صنایع خلاق در ایران به عنوان محور اصلی پیشرفت همه جانبه باشیم.