وقتی معادله جمعیت دانشمندان را به اشتباه انداخت:
جمعه، پایان جهان!
در دهه‌های گذشته، نگرانی‌های مربوط به رشد سریع جمعیت بشر، گاه به پیش‌بینی‌های هولناک درباره آینده سیاره زمین منجر شده است. یکی از این موارد، مقاله‌ای علمی در سال ۱۹۶۰ بود که روز مشخصی را برای «پایان جهان» اعلام کرد (روز جمعه ۲۲ آبان ۱۴۰۵ یا ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶) و این پیش‌بینی هنوز هم مورد توجه قرار می‌گیرد.
به گزارش سیناپرس، احتمالا شما هم در فضای مجازی شایعات مربوط به پایان عمر کره زمین در روزهای پیش رو را شنیده اید. باید توجه داشت در میان مردم، باورهای شبه‌علمی و عامیانه درباره پایان جهان، قحطی‌های عظیم یا فروپاشی ناگهانی تمدن همواره رایج بوده و از پیش‌گویی‌های نجومی گرفته تا ادعاهای مبتنی بر تفسیرهای ساده‌انگارانه از روندهای جمعیتی همواره از سوی برخی افراد شنیده شده است.
در این میان باید اذعان داشت گاهی حتی دانشمندان و پژوهشگران نیز ممکن است دچار چنین برداشت‌های نادرست شوند. تفاوت بنیادین علم با خرافات و شبه‌علم در این است که علم خود را تصحیح می‌کند، اشتباهاتش را می‌پذیرد و همواره در مسیر بهبود و اصلاح پیش می‌رود.
در سال ۱۹۶۰، سه دانشمند در مقاله‌ای در مجله ساینس (Science) پیش‌بینی کردند که جهان در روز جمعه ۱۳ نوامبر سال ۲۰۲۶ (۲۲ آبان ۱۴۰۵) به پایان خواهد رسید. هاینتس فون فورستر (Heinz von Foerster)، فیزیک‌دان اتریشی-آمریکایی، به همراه دو همکار خود، مقاله‌ای با عنوان «پایان جهان: جمعه ۱۳ نوامبر سال ۲۰۲۶ میلادی» منتشر کردند. آنان نوشتند: «نوه‌های بزرگ‌مان از گرسنگی نخواهند مرد؛ بلکه در اثر ازدحام له خواهند شد.»
این پیش‌بینی بر پایه مشاهده‌ای ساده استوار بود: زمان لازم برای دو برابر شدن جمعیت انسان‌ها پیوسته کوتاه‌تر می‌شد. با استفاده از برآوردهای جمعیتی از حدود سال ۴۰۰ پیش از میلاد تا ۱۹۵۸، آنان معادله‌ای تدوین کردند که این روند را توصیف می‌کرد. بر اساس این معادله، جمعیت جهان تا سال ۲۰۲۰ از ۲۵ میلیارد نفر فراتر می‌رفت.
پژوهشگران محاسبه نکردند که بشر دقیقاً چه زمانی با کمبود غذا، زمین یا انرژی روبه‌رو خواهد شد؛ بلکه تنها نتیجه گرفتند که در مقطعی از سال ۲۰۲۶، معادله‌شان نتایج معناداری به دست نمی‌دهد، زیرا جمعیت پیش‌بینی‌شده به سمت بی‌نهایت میل می‌کند.
این ادعا بلافاصله سر و صدای زیادی به پا کرد. آلن مک‌ایچرن (Alan MacEachern)، استاد تاریخ دانشگاه وسترن در انتاریو کانادا، در نشریه کانورسیشن (The Conversation) اشاره کرده است که گزارش‌هایی در مجلات تایم (Time) و نیویورک تایمز (The New York Times) منتشر شد و موضوع به صورت طنز در مجموعه‌ای از کمیک‌های پگو (Pogo) نیز بازتاب یافت. بسیاری از مفسران مقاله را صرفاً اظهارنظری طنزآمیز درباره ترس‌های جمعیتی می‌دانستند.
با این حال، گروه‌های ذی‌نفع از آن بهره بردند و در سال ۱۹۶۳، یکی از فعالان صنعت شیمی در کمیته پارلمانی کانادا از این گزارش به‌عنوان دلیلی برای ضرورت استفاده از آفت‌کش‌های شیمیایی یاد کرد تا بتوان «انفجار جمعیت نزدیک» را تغذیه کرد.
در پرونده‌ای مرتبط با سقط جنین در دیوان عالی ایالات متحده در سال ۱۹۷۱ که به رأی جنجالی موسوم به (Roe v. Wade) منتهی شد، این مقاله به‌عنوان مدرکی مبنی بر نبود دلیل قانع‌کننده برای حمایت دولت از افزایش جمعیت مورد استناد قرار گرفت.
البته توجه به این نکته نیز ضروری است که از همان ابتدا بسیاری از اندیشمندان و مردم عادی به این مساله شک داشته و برای نمونه هارولد اف. دورن (Harold F. Dorn) دو سال بعد در مجله ساینس نوشت که با توجه به نقدهای منتشرشده، نیازی به بحث گسترده درباره این مقاله نیست و پیش‌بینی مذکور رکوردی در کوتاه بودن زمان اثبات نادرستی‌اش ثبت خواهد کرد. جمعیت‌شناسان از آنچه تحریک توسط افراد غیرمتخصص می‌دیدند، ناراضی بودند و اشکالات آشکار این فرضیه را یادآور شدند؛ از جمله اینکه زمان دو برابر شدن جمعیت ممکن است کوتاه‌تر شود، اما قطعاً کوتاه‌تر از نه ماه لازم برای رشد جنین نخواهد بود.
با وجود این انتقادها، مقاله جنجالی فوق به‌طور مرتب مورد استناد قرار می‌گرفت و پیش‌بینی‌هایش تا حدود سال ۱۹۹۳، یعنی نیمه راه تا «روز موعود»، نسبتاً دقیق به نظر می‌رسید. البته از آن زمان، جمعیت جهانی از پیش‌بینی‌ها عقب افتاد و امروز نرخ جهانی زاد و ولد کمی کمتر از نیمی از میزان سال ۱۹۶۰ است. بنابراین امید می‌رود که در روز جمعه پیش رو همگی از خواب بیدار شویم و روزی عادی را تجربه کنیم. این ماجرا نمونه‌ای روشن از توانایی علم در پذیرش خطا و اصلاح مسیر خود است.
گزارش:احسان محمدحسینی
