پژوهش جدید نشان میدهد با وجود کاهش توانایی بهخاطر سپردن و یادآوری آگاهانه اطلاعات در دوران سالمندی، نوعی از حافظه که بدون تلاش و بهصورت ناخودآگاه از تجربههای روزمره شکل میگیرد، میتواند در سنین بالا همچنان حفظ شود.
به گزارش سیناپرس، فراموش کردن نام افراد، به یاد نیاوردن اتفاقات روز گذشته یا دشواری در بازیابی اطلاعات، از تجربههایی است که بسیاری از افراد با افزایش سن با آن مواجه میشوند. اما یافتههای جدید پژوهشگران نشان میدهد افت حافظه در دوران سالمندی به معنای تضعیف همه تواناییهای مغز در یادگیری و ذخیره اطلاعات نیست و برخی انواع حافظه میتوانند در طول سالهای زندگی نسبتاً پایدار باقی بمانند.
امیلی ای. دیویس، روانشناس دانشگاه تورنتو و همکارانش در پژوهشی تازه، نوعی از حافظه موسوم به «حافظه تداعیگر ضمنی» (Implicit Associative Memory) را در افراد جوان و سالمند بررسی کردند. این نوع حافظه به توانایی مغز در ایجاد ارتباط میان اطلاعات و تجربهها گفته میشود؛ ارتباطهایی که بدون تلاش آگاهانه برای به خاطر سپردن، بر رفتار و واکنشهای ما تأثیر میگذارند.
برای مثال، ممکن است فردی بارها سگ همسایهاش را دیده باشد و پس از مدتی، حتی با دیدن همان سگ در غیاب صاحبش، ناخودآگاه به یاد همسایه بیفتد. این ارتباط ذهنی نمونهای از عملکرد حافظه تداعیگر ضمنی است.
آزمایش حافظه در دو گروه سنی
در این پژوهش، پس از اعمال معیارهای انتخاب شرکتکنندگان، عملکرد ۲۸ فرد جوان ۱۸ تا ۲۹ ساله و ۲۵ فرد سالمند ۶۰ تا ۸۰ ساله بررسی شد.
شرکتکنندگان هنگام تصویربرداری از مغز با روش امآرآی عملکردی (fMRI)، مجموعهای از تصاویر اشیای روزمره را مشاهده میکردند که نام شیء دیگری روی آنها نوشته شده بود. آنها باید در کوتاهترین زمان ممکن تشخیص میدادند که آیا دو شیء میتوانند در یک کشوی معمولی میز جا بگیرند یا خیر. در این مرحله، از شرکتکنندگان خواسته نشده بود که تصاویر و کلمات را به خاطر بسپارند.
هر ترکیب تصویر و کلمه دو بار نمایش داده شد. سپس پژوهشگران برخی از این ترکیبها را تغییر دادند تا مشخص شود آیا مواجهه قبلی با یک جفت مشخص، سرعت پاسخدهی افراد را افزایش میدهد یا خیر.
نتایج نشان داد شرکتکنندگان در مواجهه دوباره با ترکیبهای قبلی، سریعتر پاسخ میدادند. این پدیده که «تسهیل تداعیگر» (Associative Priming) نام دارد، نشان میدهد مغز بدون تلاش آگاهانه برای یادآوری، ارتباطهای آموختهشده را در پردازش اطلاعات به کار میگیرد.
میانگین این اثر در افراد جوان حدود ۱۶ میلیثانیه و در سالمندان ۳۴ میلیثانیه بود. البته سالمندان در مجموع واکنشهای کندتری داشتند و بررسی مستقیم دو گروه نیز تفاوت معناداری در میزان این اثر نشان نداد؛ بنابراین نمیتوان نتیجه گرفت حافظه ضمنی سالمندان بهتر از جوانان است.
جوانان در یادآوری آگاهانه عملکرد بهتری داشتند
در مرحله بعد، ۴۶ نفر از شرکتکنندگان روز بعد در یک آزمون آنلاین شرکت کردند. در این آزمایش، تصویری به آنها نشان داده میشد و باید از میان دو کلمه، گزینهای را انتخاب میکردند که روز قبل همراه آن تصویر نمایش داده شده بود.
نتایج نشان داد افراد جوان در حدود ۶۵ درصد موارد پاسخ درست دادند، در حالی که این میزان در گروه سالمندان ۵۹ درصد بود. هر دو گروه عملکردی بهتر از حد تصادفی داشتند، اما جوانان در یادآوری آگاهانه ارتباط میان تصاویر و کلمات موفقتر بودند.
بررسی تصاویر مغزی نیز نشان داد فعالیت برخی نواحی مغز هنگام مواجهه با ترکیبهای آشنای تصویر و کلمه کاهش و در برخی نواحی دیگر افزایش پیدا میکند. در این الگوهای کلی، تفاوت مشخصی میان دو گروه سنی مشاهده نشد.
با این حال، در بخشی از هیپوکامپ، ساختاری در مغز که نقش مهمی در شکلگیری و پیوند اطلاعات و خاطرات دارد، فعالیت بیشتری در سالمندان هنگام مواجهه با ترکیبهای قبلی مشاهده شد. این تفاوت در یکی از بررسیهای اختصاصی نواحی مغز به دست آمد و در تحلیل کلی مغز تأیید نشد.
دیویس و همکارانش معتقدند بررسی حافظه ضمنی میتواند ابزار حساستری برای شناخت تغییرات حافظه در دوران سالمندی باشد.
البته این پژوهش هنوز در مرحله پیشچاپ قرار دارد و در پایگاه bioRxiv منتشر شده است؛ بنابراین هنوز داوری علمی مستقل را پشت سر نگذاشته است. همچنین تعداد شرکتکنندگان محدود بوده و تفاوتهای فردی و آموزشی میتواند بر نتایج اثر گذاشته باشد.
دیویس در جمعبندی این یافتهها تأکید میکند که حافظه با افزایش سن بهطور یکپارچه و در همه ابعاد تضعیف نمیشود. شناخت سازوکارهایی که به حفظ برخی تواناییهای یادگیری کمک میکنند، میتواند در آینده مسیرهای تازهای برای حمایت از عملکرد شناختی در دوران سالمندی پیش روی پژوهشگران قرار دهد.

