پژوهشگران با طراحی نوعی نانوذره زیستالهام، رویکردی چندجانبه برای درمان بیماریهای لثه ارائه کردهاند. این نانوذرات با هدف قرار دادن باکتریهای مضر دهان، آزادسازی موضعی آنتیبیوتیک، کنترل التهاب و تقویت فعالیت سلولهای ترمیمکننده استخوان و لثه طراحی شدهاند.
به گزارش سیناپرس، محققان دانشگاه پزشکی چونگکینگ چین موفق به توسعه نوعی سامانه نانویی شدهاند که میتواند چند عامل اصلی پیشرفت بیماریهای لثه را بهطور همزمان هدف قرار دهد. این فناوری با استفاده از پوششی برگرفته از غشای سلولهای ایمنی و هستهای حاوی آنتیبیوتیک ساخته شده است و در آزمایشهای حیوانی توانسته آسیبهای ناشی از بیماری پریودنتیت را کاهش دهد. نتایج این تحقیق میتواند زمینهساز توسعه روشهای جدید درمان موضعی بیماریهای لثه باشد.
بیماریهای التهابی مزمن لثه از مشکلات رایج سلامت دهان و دندان محسوب میشوند و در صورت پیشرفت، بهتدریج بافتهای نگهدارنده دندان را تخریب میکنند. این روند ممکن است به تحلیل استخوان فک، لقشدن دندانها و در نهایت از دست رفتن آنها منجر شود.
یکی از مهمترین بیماریهای این گروه، پریودنتیت است که در پی فعالیت میکروارگانیسمهای بیماریزا و اختلال در تعادل پاسخ ایمنی بدن شکل میگیرد. کنترل این بیماری صرفاً با از بین بردن باکتریها امکانپذیر نیست؛ چراکه حتی پس از مهار عفونت، التهاب و تخریب بافتی ممکن است همچنان ادامه داشته باشد. به همین دلیل، طراحی روشهایی که علاوه بر مقابله با عوامل عفونی، بتوانند فعالیت سیستم ایمنی را تنظیم و ترمیم بافت را تقویت کنند، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
در همین زمینه، گروهی از محققان دانشگاه پزشکی چونگکینگ (Chongqing Medical University) چین با همکاری پژوهشگران دیگر، سامانهای نانویی با الهام از غشای سلولهای ایمنی طراحی کردهاند. نتایج این تحقیق در نشریه علمی «اینترنشنال ژورنال آو اورال ساینس» (International Journal of Oral Science) و با عنوان «نانوذره زیستالهام با هماهنگسازی عملکردهای ضدباکتریایی و تنظیمکننده ایمنی، بازسازی بافتهای پریودنتال را تقویت میکند» منتشر شده است.
رویکردی فراتر از حذف باکتریها در درمان بیماری لثه
باکتری پورفیروموناس ژنژیوالیس (Porphyromonas gingivalis) یکی از عوامل مهم در شکلگیری و پیشرفت بیماری پریودنتیت به شمار میرود. این میکروارگانیسم با تخریب کلاژن موجود در بافت لثه و فرار از سازوکارهای دفاعی بدن، شرایط را برای گسترش عفونت و آسیب به بافتهای اطراف دندان فراهم میکند.
درمان رایج پریودنتیت معمولاً با جرمگیری و تسطیح سطح ریشه دندان انجام میشود. هدف از این روش، پاکسازی پلاکهای میکروبی و رسوبات انباشتهشده در زیر خط لثه است. بااینحال، در برخی بیماران التهاب و آسیب به بافتهای نگهدارنده دندان پس از این اقدامات نیز باقی میماند و به درمانهای تکمیلی نیاز پیدا میکند.
استفاده از داروهای موضعی و نانوذرات دارورسان نیز با محدودیتهایی همراه است. پاکسازی سریع این ذرات توسط سیستم ایمنی، نفوذ ناکافی به بخشهای عمیق پاکتهای پریودنتال و ناتوانی در شناسایی مؤثر بافت ملتهب، از جمله چالشهای این روشها محسوب میشوند.
محققان در پژوهش جدید خود تلاش کردهاند با توسعه یک سامانه هوشمند دارورسانی، بخشی از این موانع را برطرف کنند. این نانوذرات بهگونهای طراحی شدهاند که ضمن آزادسازی دارو در محل التهاب، باکتریهای بیماریزا را مهار کنند، پاسخهای نامتعادل ایمنی را کاهش دهند و شرایط لازم برای بازسازی بافتهای آسیبدیده را بهبود ببخشند.
طراحی نانوذرات با استفاده از غشای دو نوع سلول ایمنی
سامانه نانویی معرفیشده در این تحقیق NMm@MINO نام دارد. ساختار آن از یک هسته ژلاتینی حاوی داروی مینوسایکلین تشکیل شده که با پوششی ترکیبی از غشای دو نوع سلول ایمنی، یعنی نوتروفیلها و ماکروفاژها، پوشانده شده است.
انتخاب این سلولها به نقش متفاوت اما مکمل آنها در پاسخهای ایمنی بدن ارتباط دارد. نوتروفیلها از نخستین سلولهایی هستند که هنگام بروز عفونت و التهاب به محل آسیب میرسند. ماکروفاژها نیز علاوه بر شناسایی و حذف عوامل بیماریزا، در کنترل التهاب و بازسازی بافت نقش دارند.
پژوهشگران با استفاده از ویژگیهای غشای این دو سلول، تلاش کردهاند ساختاری ایجاد کنند که تعامل مناسبتری با محیط ملتهب داشته باشد و چند عملکرد درمانی را بهصورت همزمان انجام دهد.
در بخش مرکزی نانوذرات، از ژلاتین بهعنوان حامل دارو استفاده شده است. این هسته بهگونهای طراحی شده که در حضور فعالیت افزایشیافته آنزیم ژلاتیناز، داروی مینوسایکلین را آزاد کند. از آنجا که فعالیت این آنزیم در بافتهای ملتهب و آسیبدیده بیشتر میشود، این سازوکار امکان آزادسازی هدفمندتر دارو در ناحیه درگیر را فراهم میکند.
مینوسایکلین از آنتیبیوتیکهای خانواده تتراسایکلین است که برای مقابله با باکتریهای بیماریزا در این سامانه به کار رفته است. ترکیب این دارو با پوشش زیستالهام، سه قابلیت اصلی را در یک ساختار فراهم میکند: انتقال موضعی آنتیبیوتیک، تنظیم پاسخ ایمنی و کمک به بازسازی بافتهای آسیبدیده.
مهار عوامل عفونی و کنترل واکنشهای التهابی
محققان در مرحله نخست، ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی نانوذرات، پایداری ساختار و سازگاری زیستی آنها را مورد بررسی قرار دادند. پس از آن، عملکرد ضدباکتریایی این سامانه در محیط آزمایشگاهی ارزیابی شد.
نتایج نشان داد نانوذرات NMm@MINO در برابر دو باکتری پورفیروموناس ژنژیوالیس و استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus) از قابلیت باکتریکشی قابلتوجهی برخوردار هستند.
یکی دیگر از بخشهای مهم این پژوهش، بررسی توانایی نانوذرات در تنظیم پاسخهای التهابی و بازگرداندن تعادل عملکرد سلولهای ایمنی بود.
ماکروفاژها بر اساس شرایط محیطی میتوانند به حالتهای عملکردی مختلفی تغییر وضعیت دهند. برخی از این حالتها در ایجاد و تداوم التهاب نقش دارند، درحالیکه گروه دیگر با کاهش التهاب و ترمیم بافت مرتبط هستند.
بررسیهای انجامشده نشان داد نانوذرات NMm@MINO موجب کاهش بیان ژنهای مرتبط با فعالیت التهابی ماکروفاژها، از جمله Nos۲، Tnf، Il۱b و Cd۸۶ میشوند. در مقابل، میزان نشانگرهای مرتبط با عملکرد ترمیمی و ضدالتهابی مانند Mrc۱، Arg۱ و Tgfβ۱ افزایش پیدا کرد.
همچنین، آزمایشهای تکمیلی کاهش نشانگر آنزیم نیتریکاکسید سنتاز القاپذیر (iNOS) و افزایش نشانگر CD۲۰۶ را تأیید کردند. این یافتهها نشان میدهند سامانه نانویی مورد بررسی میتواند در تغییر وضعیت عملکردی ماکروفاژها و کاهش واکنشهای التهابی نقش داشته باشد.
کاهش تخریب استخوان و تقویت ترمیم بافت لثه
یکی از پیامدهای مهم پریودنتیت پیشرفته، تخریب استخوان آلوئولار است؛ استخوانی که وظیفه نگهداری دندانها در محل خود را بر عهده دارد. در جریان این بیماری، افزایش فعالیت سلولهای استخوانخوار یا استئوکلاستها میتواند تعادل طبیعی میان تشکیل و تخریب استخوان را مختل کند.
نتایج بررسیهای پژوهشگران نشان داد نانوذرات NMm@MINO قادرند میزان نشانگرهای مرتبط با استخوانسازی، از جمله Alpl، Spp۱ و Runx۲ را افزایش دهند. علاوه بر این، سامانه مذکور تشکیل و فعالیت استئوکلاستها را که تحت تأثیر مولکول محرک RANKL قرار دارند، مهار کرد.
کاهش رنگپذیری مربوط به آنزیم فسفاتاز اسیدی مقاوم به تارتارات (TRAP) و پایین آمدن میزان بیان ژنهای مرتبط با عملکرد استئوکلاستها، از جمله Acp۵، Tnfsf۱۱، Ctsk، Fos و Mmp۹، نیز از دیگر شواهد مربوط به کاهش فرآیند تخریب استخوان در این آزمایشها بود.
در بخش دیگری از تحقیق، تأثیر نانوذرات بر سلولهای فیبروبلاست مورد بررسی قرار گرفت. این سلولها در تولید و سازماندهی اجزای ماتریکس خارجسلولی و ترمیم بافت لثه نقش مهمی دارند.
بر اساس نتایج بهدستآمده، نانوذرات توانستند مهاجرت فیبروبلاستها را افزایش دهند و بیان کلاژن نوع یک را تقویت کنند. این نوع کلاژن یکی از پروتئینهای اصلی ساختاری در بسیاری از بافتهای همبند است و در حفظ استحکام و بازسازی بافت لثه نقش دارد.
تأیید عملکرد درمانی نانوذرات در آزمایشهای حیوانی
پس از انجام آزمایشهای اولیه در محیط آزمایشگاهی، پژوهشگران کارایی درمانی نانوذرات را در یک مدل حیوانی مبتلا به پریودنتیت بررسی کردند. در این مدل، بیماری با بستن نخ به دور دندانهای موش صحرایی ایجاد شده بود تا آسیبهای التهابی و استخوانی مرتبط با بیماری لثه مورد مطالعه قرار گیرد.
عملکرد سامانه در مراحل ابتدایی، میانی و پیشرفته بیماری ارزیابی شد. نتایج نشان داد استفاده موضعی از نانوذرات NMm@MINO باعث کاهش شاخصهای التهابی، از جمله اینترلوکین ۶ (IL-۶) و پروتئین واکنشی سی (CRP) شده است.
همچنین، بهبود روند بازآرایی کلاژن، کاهش تخریب استخوان آلوئولار و تعدیل فعالیت سلولهای استخوانخوار در نمونههای مورد بررسی مشاهده شد.
پژوهشگران علاوه بر این، تغییرات مثبتی را در محور مولکولی RANKL/OPG گزارش کردند. این محور در تنظیم تعادل میان تشکیل و تخریب استخوان نقش دارد و تغییر در عملکرد آن میتواند بر شدت تحلیل استخوان در بیماریهای التهابی لثه اثر بگذارد.
مقایسه نتایج گروههای مختلف آزمایشی نشان داد سامانه کامل NMm@MINO در مجموع عملکرد درمانی مؤثرتری نسبت به مینوسایکلین آزاد یا وزیکولهای حاوی غشای ترکیبی بهتنهایی داشته است. این یافته بر اهمیت ترکیب همزمان قابلیت دارورسانی، تنظیم سیستم ایمنی و تحریک فرآیندهای ترمیمی در طراحی روشهای درمانی جدید تأکید دارد.
چشمانداز تازه برای درمان موضعی بیماریهای لثه
یکی از ویژگیهای بالقوه این فناوری، قابلیت استفاده موضعی در محل آسیبدیده است. در این شیوه، دارو مستقیماً به ناحیه درگیر منتقل میشود و با افزایش ماندگاری آن در محل هدف، میتوان احتمال نیاز به مصرف آنتیبیوتیکهای سیستمیک را کاهش داد. البته میزان دستیابی به این مزیت در بیماران انسانی همچنان باید در مطالعات آینده مشخص شود.
پژوهشگران معتقدند این سامانه میتواند بهعنوان یک روش درمانی مکمل در کنار جرمگیری و تسطیح سطح ریشه دندان یا سایر روشهای دارورسانی موضعی مورد بررسی قرار گیرد.
اهمیت اصلی این رویکرد در آن است که بهجای تمرکز صرف بر حذف باکتریها، سه عامل مهم در پیشرفت پریودنتیت، شامل عفونت، التهاب و تخریب بافتی، بهطور همزمان مورد هدف قرار میگیرند.
با وجود نتایج امیدوارکننده، فناوری مذکور همچنان در مرحله پیشبالینی قرار دارد و پیش از ورود به عرصه درمان بیماران، به بررسیهای بیشتری نیاز است. ماندگاری نانوذرات در پاکتهای پریودنتال، نحوه توزیع آنها در بافتهای بدن، تأثیر احتمالی بر تعادل میکروبی دهان، احتمال ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی و پایداری محصول در دوره نگهداری، از جمله موضوعاتی هستند که باید در تحقیقات بعدی ارزیابی شوند.
از سوی دیگر، تولید انبوه نانوذراتی که با غشای سلولهای ایمنی پوشش داده شدهاند و حفظ یکنواختی آنها در فرآیند تولید، از چالشهای مهم تجاریسازی این فناوری محسوب میشود. همچنین، انجام مطالعات مقایسهای با محصولات موجود در حوزه دارورسانی موضعی و بررسی دقیقتر نحوه هدفگیری و تجمع نانوذرات در بافتهای آسیبدیده ضرورت دارد.
در مجموع، یافتههای این پژوهش نشان میدهد تلفیق فناوری نانو، مهندسی زیستی و الگوبرداری از سازوکارهای طبیعی سلولهای بدن میتواند زمینه طراحی روشهای درمانی چندمنظوره را فراهم کند. در این رویکرد، نانوذرات بهجای ایفای صرفاً یک نقش دارورسانی، بهصورت همزمان در مقابله با عوامل بیماریزا، تنظیم عملکرد سلولهای ایمنی و بازسازی بافتهای آسیبدیده مشارکت دارند.
به نقل ازنانو، در صورت تأیید این نتایج در مطالعات بالینی، چنین فناوریهایی میتوانند علاوه بر درمان بیماریهای لثه، در توسعه روشهای درمانی برای سایر بیماریهای التهابی نیز مورد توجه قرار گیرند.

