افزایش امید به زندگی یکی از دستاوردهای بزرگ علم پزشکی بوده است، اما طول عمر انسان همچنان محدود است. با وجود پیشرفت در ژنتیک، داروسازی و فناوریهای پزشکی، دانشمندان هنوز نتوانستهاند فرایند پیری را بهطور کامل متوقف کنند یا راهی مطمئن برای جلوگیری همیشگی از مرگ طبیعی بیابند. این محدودیت، پرسشی اساسی درباره توانایی و مرزهای علم مطرح میکند.
به گزارش سیناپرس، پیری فقط یک بیماری نیست که بتوان با کشف یک دارو آن را درمان کرد؛ مجموعهای پیچیده از تغییرات سلولی، مولکولی و اندامی است که در طول زمان بر یکدیگر اثر میگذارند. در حقیقت حتی اگر بتوان یکی از این تغییرات را مهار کرد، فرایندهای دیگری ممکن است همچنان ادامه یابند و به همین دلیل، نامحدود کردن عمر با افزایش چند سال به طول زندگی تفاوتی بنیادی دارد. در این گزارش قصد داریم به بررسی این مساله بپردازیم که چرا هنوز انسان قادر به نامیرا کردن خود نبوده و نمی تواند از مرگ جلوگیری کند.
در ابتدا باید توجه داشت بدن انسان سامانهای زنده و فعال است که هر روز با آسیبهای کوچک و بزرگ روبهرو میشود. مولکولهای دیانای ممکن است آسیب ببینند، پروتئینها تغییر شکل دهند، نیروگاههای تولید انرژی در سلولها یعنی میتوکندریها کارایی خود را از دست بدهند و برخی سلولها دیگر مانند گذشته فعالیت نکنند. خوشبختانه بدن بسیاری از این آسیبها را ترمیم میکند، اما این سازوکارها همیشه بینقص نیستند. با گذشت زمان، بخشی از آسیبها باقی میمانند و بر عملکرد بافتها و اندامها اثر میگذارند. پژوهش مروری منتشرشده در نشریه علمی Cell در سال ۲۰۲۳، دوازده ویژگی اصلی مرتبط با پیری را معرفی کرد که از ناپایداری ژنوم تا التهاب مزمن و اختلال عملکرد میتوکندری را در بر میگیرند.
از سوی دیگر باید اذعان داشت که پیری یک مشکل واحد نیست و اگر پیری تنها نتیجه یک عامل بود، احتمالاً میشد با مهار همان عامل، روند آن را متوقف کرد اما شواهد علمی نشان میدهند که پیری حاصل تعامل مجموعهای از فرایندهای زیستی است. برای مثال، کاهش توانایی سلولهای بنیادی در بازسازی بافتها میتواند ترمیم اندامها را دشوار کند؛ اختلال در سیستم ایمنی نیز ممکن است التهاب مزمن را افزایش دهد. همزمان، تغییرات ژنتیکی و اپیژنتیکی میتوانند نحوه فعالیت ژنها را تغییر دهند.
مشکل اینجاست که این فرایندها بر یکدیگر اثر میگذارند. مداخله در یک مسیر ممکن است به بهبود یک عملکرد منجر شود، اما تأثیر آن بر سایر بخشهای بدن متفاوت باشد. افزون بر این، هنوز درباره نقش دقیق برخی تغییرات مرتبط با سن اختلاف نظر وجود دارد: آیا آن تغییرات مستقیماً پیری را ایجاد میکنند یا خودشان پیامد فرایندهای دیگرند؟ مرور علمی منتشرشده در Nature Genetics در سال ۲۰۲۴ تأکید میکند که تشخیص علتهای اصلی پیری از تغییراتی که صرفاً همراه آن رخ میدهند، همچنان یکی از چالشهای مهم این حوزه است.
طی سال های اخیر پزشکی مدرن توانسته است با کنترل بیماریهای عفونی، بهبود تغذیه، واکسیناسیون و درمان بیماریهای مزمن، امید به زندگی را افزایش دهد. بااینحال، افزایش میانگین طول عمر لزوماً به معنای افزایش مشابه در بیشترین طول عمر ممکن نیست. بخشی از افزایش تاریخی امید به زندگی به کاهش مرگومیر نوزادان، کودکان و افراد جوان مربوط بوده است؛ در حالی که تغییر دادن سقف طول عمر انسان مسئلهای دشوارتر به شمار میرود.
بر اساس یک مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ در نشریه Physiological Reviews، رکورد معتبر طول عمر انسان همچنان متعلق به ژان کالمان فرانسوی است که در سال ۱۹۹۷ در سن ۱۲۲ سال و ۱۶۴ روز درگذشت. این رکورد بهتنهایی ثابت نمیکند که سقف زیستی مشخصی برای طول عمر انسان وجود دارد، اما نشان میدهد که افزایش چشمگیر طول عمر در بالاترین سنین با چالشهای جدی روبهروست.
در این شرایط یکی از امیدهای پژوهشگران، بازسازی سلولهای پیر یا بازگرداندن آنها به وضعیت جوانتر است. بااینحال، جوانسازی سلولها باید با احتیاط انجام شود. برخی تغییرات سلولی که در پیری نقش دارند، ممکن است در شرایطی به مهار رشد غیرطبیعی سلولها کمک کنند. اگر این سازوکارها بدون کنترل تضعیف شوند، احتمال دارد خطر سرطان افزایش یابد.
از سوی دیگر، تقسیم سلولی و بازسازی بافتها باید بهدقت تنظیم شوند. افزایش توان تکثیر سلولها ممکن است برای ترمیم بافت مفید باشد، اما رشد کنترلنشده آنها میتواند مشکلساز شود. بنابراین، هدف پژوهشهای ضدپیری صرفاً جوان کردن سلولها نیست؛ دانشمندان باید راهی پیدا کنند که ترمیم و بازسازی بهتر انجام شود، بدون آنکه خطر بیماریهای دیگر افزایش یابد.
طی سال های اخیر پژوهشگران در حال بررسی روشهایی مانند حذف سلولهای پیر، بهبود عملکرد میتوکندری، بازبرنامهریزی اپیژنتیکی و مداخله در مسیرهای تنظیم سوختوساز هستند. برخی از این روشها در سلولها یا حیوانات آزمایشگاهی نتایج امیدوارکنندهای داشتهاند، اما موفقیت در آزمایشگاه به معنای اثربخشی و ایمنی در انسان نیست.
نمونهای از شواهد انسانی، مطالعهای است که با حمایت مؤسسه ملی سالمندی آمریکا و بر اساس دادههای کارآزمایی CALERIE انجام شد. پژوهشگران در سال ۲۰۲۳ گزارش کردند که محدودیت کالری در گروهی از بزرگسالان سالم طی دو سال، سرعت پیری زیستی را بر اساس یک شاخص مبتنی بر تغییرات دیانای حدود ۲ تا ۳ درصد کاهش داده است. این نتیجه به معنای افزایش اثباتشده طول عمر به همین میزان نیست و برای فهم پیامدهای بلندمدت، به پژوهشهای گستردهتر و طولانیتر نیاز داریم.
محدودیت مهم دیگر این است که پژوهشهای انسانی درباره پیری معمولاً باید سالها یا حتی دههها ادامه پیدا کنند تا مشخص شود یک مداخله واقعاً بیماریها را کاهش میدهد یا طول عمر را افزایش میدهد. تغییر یک نشانگر زیستی بهتنهایی برای اثبات جوانتر شدن کل بدن یا پیشگیری از مرگ کافی نیست.
در خاتمه باید بدانیم واقعیت تلخ این است که علم هنوز نمیتواند عمر انسان را نامحدود کند، زیرا پیری فرایندی چندعاملی است و دانش ما درباره علتهای بنیادی آن همچنان کامل نیست. حتی اگر روزی بتوان بخشی از آسیبهای سلولی را ترمیم کرد، باید با سرطان، بیماریهای دیگر، محدودیتهای اندامها و خطرهای مداخلات درمانی نیز مقابله شود. در حال حاضر، هدف واقعبینانهتر پژوهشها افزایش طول عمر سالم است؛ یعنی کمک به انسانها برای زندگی طولانیتر همراه با توانایی جسمی و ذهنی بهتر. نامحدود شدن عمر از نظر علمی نه دستاوردی تحققیافته است و نه چیزی که بتوان با اطمینان گفت قطعاً ناممکن خواهد ماند.
گزارش: احسان محمدحسینی

