تقریبا تمام مادران در دهه های گذشته تا امروز بارها این جمله را به فرزندان خود گفته اند که در نور کم کتاب نخوان، چشم هایت آسیب می بیند! این توصیه را احتمالاً بارها شنیده‌ایم؛ اما آیا واقعاً مطالعه چند صفحه مطالعه در اتاق کم‌نور می‌تواند به چشم آسیب دائمی بزند؟ پاسخ علمی به این مساله کمی متفاوت است: نور کم می‌تواند مطالعه را سخت‌تر و چشم را خسته کند، اما شواهدی وجود ندارد که صرف مطالعه در نور کم، به‌تنهایی باعث آسیب دائمی به چشم شود.
به گزارش سیناپرس، هنگام مطالعه، چشم باید برای مدت طولانی روی یک فاصله مشخص تمرکز کند. اگر نور محیط کم باشد، به‌ویژه زمانی که متن روی صفحه‌ای روشن مانند تلفن همراه نمایش داده شود، اختلاف روشنایی میان صفحه و محیط افزایش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی ممکن است احساس خستگی، سوزش، خشکی چشم، تاری موقت دید یا دشواری در تمرکز ایجاد شود.
یکی از پژوهش‌های قابل توجه در این زمینه در سال ۲۰۱۸ در دانشکده اپتومتری و بینایی‌سنجی دانشگاه کامپلوتنسه مادرید (Complutense University of Madrid) در اسپانیا انجام شد. پژوهشگران گروه تحقیقات بینایی کاربردی این دانشگاه، ۵۴ فرد دارای بینایی طبیعی را بررسی کردند و علائم چشمی آنها را هنگام مطالعه با تلفن همراه و مطالعه متن چاپی مقایسه کردند. آنها همچنین مطالعه با تلفن همراه را در شرایط روشن و اتاق تاریک بررسی کردند.
نتایج نشان داد مطالعه طولانی با تلفن همراه نسبت به مطالعه متن چاپی با علائم بیشتری مانند خستگی چشم، خشکی، سوزش و ناراحتی همراه بود. این علائم در شرایطی که فرد با تلفن همراه در اتاق تاریک مطالعه می‌کرد، بیشتر می‌شد. نکته مهم این است که این مطالعه درباره علائم و ناراحتی چشمی بود، نه تخریب دائمی ساختار چشم. بنابراین نمی‌توان از آن نتیجه گرفت که مطالعه در تاریکی موجب «ضعیف شدن دائمی چشم» می‌شود.
پژوهش دیگری که در سال ۲۰۲۶ منتشر شد، این موضوع را با دقت بیشتری بررسی کرد. این مطالعه توسط پژوهشگران مرکز ملی تحقیقات بالینی بیماری‌های چشم، بیمارستان چشم دانشگاه پزشکی ونژو (Wenzhou Medical University) و آزمایشگاه دولتی بیماری‌های چشم، اپتومتری و علوم بینایی در چین انجام شد. در این پژوهش ۳۰ فرد جوان در چهار وضعیت مختلف مطالعه با تلفن همراه قرار گرفتند: اتاق روشن با صفحه روشن، اتاق تاریک با صفحه تاریک، اتاق روشن با صفحه تاریک و اتاق تاریک با صفحه روشن.
نتایج نشان داد شرایط «اتاق تاریک و صفحه روشن» بیشترین تغییرات نامطلوب را در افراد ایجاد کرد. پس از ۳۰ دقیقه مطالعه، شاخص‌های پایداری لایه اشکی تغییر کردند و میزان پلک‌زدن ناقص و احساس خستگی بینایی افزایش یافت. پژوهشگران نتیجه گرفتند که مطالعه با صفحه روشن در محیط تاریک، در مقایسه با سایر شرایط آزمایش‌شده، بیشترین بی‌ثباتی لایه اشکی و خستگی بینایی را ایجاد می‌کند.
این یافته اهمیت یک نکته ساده را نشان می‌دهد: مشکل لزوماً «کم بودن نور» نیست؛ بلکه تضاد شدید میان روشنایی صفحه و تاریکی محیط نیز می‌تواند عامل ناراحتی باشد. در سال ۲۰۲۱ نیز پژوهشی توسط مرکز چشم‌پزشکی دانشگاه ژجیانگ (Zhejiang University)، هانگژو، چین انجام شد. این مطالعه یک کارآزمایی تصادفی‌شده با ۱۱۹ داوطلب بود و تأثیر مطالعه دو نوع صفحه، OLED و جوهر الکترونیکی (eINK)، را در محیط‌های روشن و تاریک بررسی کرد.
پژوهشگران طی این مطالعه مشاهده کردند پس از دو ساعت مطالعه، در گروه‌های استفاده‌کننده از صفحه OLED، برخی شاخص‌های مربوط به پایداری لایه اشکی کاهش یافت و علائم ناراحتی چشمی افزایش پیدا کرد؛ در صفحات eINK این تغییرات کمتر بود. این پژوهش به وضوح نشان می‌دهد که نوع صفحه، مدت مطالعه و شرایط نوری محیط همگی می‌توانند بر میزان ناراحتی چشمی اثر بگذارند. البته این مطالعه نیز برای اثبات آسیب دائمی به چشم طراحی نشده بود.
بنابراین اگر شب‌ها مجبوریم مطالعه کنیم، بهتر است به جای خواندن متن در تاریکی کامل، یک نور ملایم و یکنواخت در محیط وجود داشته باشد. روشنایی صفحه نیز بهتر است با نور محیط هماهنگ باشد و آن‌قدر زیاد نباشد که در یک اتاق تاریک مانند یک منبع نور شدید به چشم بتابد.
از طرف دیگر، اگر هنگام مطالعه چشم‌ها خسته یا خشک می‌شوند، وقفه‌های کوتاه، پلک‌زدن آگاهانه و نگاه کردن به فاصله دور می‌تواند فشار ناشی از تمرکز طولانی را کاهش دهد. فاصله مناسب از صفحه و اندازه کافی نوشته نیز اهمیت دارد.
در نهایت می توان نتیجه گرفت که بر اساس شواهد موجود، مطالعه در نور کم به‌خودی‌خود به این معنا نیست که چشم آسیب دائمی می‌بیند یا بینایی فرد برای همیشه ضعیف می‌شود. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت این است که مطالعه طولانی، به‌خصوص با تلفن همراه و در محیط تاریک، می‌تواند خستگی بینایی، خشکی، سوزش و سایر علائم موقت چشمی را افزایش دهد. اما به یاد داشته باشید اگر تاری دید، درد، قرمزی یا خشکی چشم به‌طور مداوم وجود داشته باشد، مسئله دیگر صرفاً «نور کم هنگام مطالعه» نیست و بهتر است علت آن توسط چشم‌پزشک یا اپتومتریست بررسی شود.
گزارش: فاطمه کردی