پژوهشگران دریافته‌اند که حتی پس از فروکش کردن علائم بیماری‌های التهابی روده، سلول‌های پوشش داخلی روده ممکن است همچنان در برابر آسیب آسیب‌پذیر باشند؛ یافته‌ای که می‌تواند بخشی از علت بازگشت مکرر این بیماری‌ها را توضیح دهد.
به گزارش سیناپرس، کنترل دردهای شکمی و اسهال همیشه به معنای پایان بیماری‌های التهابی روده نیست. بسیاری از مبتلایان به این بیماری‌ها پس از یک دوره بهبود، دوباره با بازگشت علائم مواجه می‌شوند؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد فروکش کردن نشانه‌های بیماری لزوماً به معنای بازگشت کامل بافت روده به وضعیت طبیعی نیست.
اکنون پژوهشی تازه نشان می‌دهد که بخشی از پاسخ این معما ممکن است در لایه محافظ داخلی روده نهفته باشد؛ لایه‌ای که حتی در دوره‌های بهبود ظاهری بیماری، می‌تواند نشانه‌هایی از اختلالات سلولی را حفظ کند.
این مطالعه که به سرپرستی پژوهشگران مؤسسه والتر و الیزا هال استرالیا انجام شده و نتایج آن در نشریه علمی Science به چاپ رسیده است، بیش از ۹۰۰ نمونه بافتی از روده ۸۰ فرد مبتلا و غیرمبتلا به بیماری‌های التهابی روده را بررسی کرده است. بیشتر بیماران مبتلا در زمان بررسی، بیماری غیرفعال یا با فعالیت خفیف داشتند.
وقتی علائم فروکش می‌کنند، آسیب‌پذیری باقی می‌ماند
بیماری‌های التهابی روده یا IBD عمدتاً شامل دو بیماری کرون و کولیت اولسراتیو هستند. هر دو بیماری با التهاب مزمن دستگاه گوارش همراه‌اند، اما می‌توانند بخش‌های متفاوتی از روده را درگیر کنند و الگوهای متفاوتی از آسیب ایجاد کنند.
درمان‌های موجود می‌توانند فعالیت بیماری را کاهش دهند و بیمار را وارد مرحله‌ای به نام «خاموشی بیماری» یا بهبودی بالینی کنند. بااین‌حال، این وضعیت همیشه پایدار نیست و بیماری ممکن است بار دیگر فعال شود.پوشش داخلی روده نقشی اساسی در محافظت از بدن دارد و به‌طور مداوم بازسازی می‌شود. در شرایط طبیعی، سلول‌های آسیب‌دیده از طریق فرایند مرگ برنامه‌ریزی‌شده حذف می‌شوند و سلول‌های بنیادی جایگزین آن‌ها را تولید می‌کنند.
اما یافته‌های پژوهش جدید نشان می‌دهد التهاب می‌تواند رفتار سلول‌های روده را تغییر دهد و آن‌ها را در برابر پیام‌های محرک مرگ سلولی آسیب‌پذیرتر کند. نکته مهم آن است که برخی از نشانه‌های این اختلال حتی در نمونه‌هایی مشاهده شد که التهاب آشکاری نداشتند.
بریت کریستنسن، متخصص گوارش و رئیس واحد بیماری‌های التهابی روده در بیمارستان سلطنتی ملبورن، در گفت‌وگو با ساینس‌الر توضیح داده است که بافت روده ممکن است همچنان نوعی آسیب‌پذیری پنهان داشته باشد که صرفاً از روی علائم بیمار قابل تشخیص نیست.
به گفته او، این یافته نشان می‌دهد که فروکش کردن علائم بالینی همیشه به معنای بازگشت سازوکارهای زیستی بافت به وضعیت طبیعی نیست.
دو مسیر متفاوت برای مرگ سلول‌ها
پژوهشگران برای بررسی دقیق‌تر این فرایند، علاوه بر نمونه‌های انسانی، از اندام‌واره‌های روده‌ای نیز استفاده کردند. این ساختارهای مینیاتوری که در آزمایشگاه از نمونه‌های انسانی رشد داده می‌شوند، امکان بررسی رفتار سلول‌های روده و واکنش آن‌ها به محرک‌های التهابی را فراهم می‌کنند.
نتایج آزمایش‌ها ارتباطی قابل‌توجه میان دو مسیر متفاوت مرگ سلولی آشکار کرد.یکی از این مسیرها «نکروپتوز» نام دارد؛ نوعی مرگ سلولی تنظیم‌شده که می‌تواند به تخریب غشای سلول و آزاد شدن محتویات آن منجر شود. این محتویات ممکن است به تشدید التهاب کمک کنند.
مسیر دیگر «آپوپتوز» است؛ فرایندی منظم‌تر که در آن سلول به‌صورت کنترل‌شده تجزیه و حذف می‌شود.در نمونه‌های بافتی بیماران، نشانه‌هایی مرتبط با نکروپتوز مشاهده شد. بااین‌حال، هنگامی که پژوهشگران اندام‌واره‌های روده‌ای را در معرض پیام‌های التهابی قرار دادند، مرگ سلولی عمدتاً از مسیر آپوپتوز رخ داد.
این تفاوت نشان می‌دهد که رفتار سلول‌ها در بافت بیمار ممکن است با واکنش آن‌ها در شرایط آزمایشگاهی یکسان نباشد. همچنین، مهار نکروپتوز در شرایط آزمایش‌شده مانع مرگ سلول‌ها نشد؛ بنابراین، هدف قرار دادن یک مسیر مرگ سلولی به‌تنهایی ممکن است برای محافظت از بافت روده کافی نباشد.
پژوهشگران همچنین دریافتند که حذف برخی ژن‌های مشخص در محیط آزمایشگاهی می‌تواند از انواع خاصی از سلول‌ها محافظت کند. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست که آیا می‌توان این سازوکارها را در بدن بیماران به‌صورت ایمن هدف قرار داد یا خیر.
آیا می‌توان بازگشت بیماری را پیش‌بینی کرد؟
بخش دیگری از مطالعه به بررسی ارتباط میان نشانه‌های اختلال در مرگ سلولی و عود بعدی بیماری اختصاص داشت.از میان ۵۲ بیمار مبتلا به بیماری‌های التهابی روده، اطلاعات پیگیری ۳۰ نفر طی یک دوره دو تا سه‌ساله در دسترس بود. در این مدت، ۱۶ نفر دچار عود بیماری شدند و به تشدید یا تغییر درمان نیاز پیدا کردند؛ درحالی‌که وضعیت ۱۴ نفر پایدار ماند. اطلاعات پیگیری ۲۲ بیمار دیگر در دسترس نبود.
بررسی نمونه‌ها نشان داد افرادی که بعداً دچار عود شدند، در مقایسه با افراد بدون بیماری التهابی روده، سطح بالاتری از یک نشانگر مرتبط با پیام‌رسانی مرگ سلولی داشتند. بااین‌حال، این مقایسه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که نشانگر موردنظر می‌تواند مشخص کند کدام بیمار در آینده دچار عود خواهد شد.
همچنین، بیمارانی که بیماری‌شان عود کرد، در بررسی اولیه التهاب میکروسکوپی بیشتری داشتند. به همین دلیل، هنوز روشن نیست که نشانگرهای سلولی جدید بتوانند اطلاعات پیش‌بینی‌کننده‌ای فراتر از شاخص‌های فعلی التهاب در اختیار پزشکان قرار دهند.
کریستنسن تأکید کرده است که نتایج پیگیری بیماران امیدوارکننده‌اند، اما هنوز مقدماتی هستند و برای تأیید آن‌ها به مطالعات گسترده‌تر نیاز است.
هدف آینده؛ ترمیم عمیق‌تر بافت روده
این یافته‌ها هنوز به معنای دستیابی به درمانی تازه یا روشی قطعی برای پیش‌بینی عود بیماری نیستند. بااین‌حال، می‌توانند به توضیح این موضوع کمک کنند که چرا برخی بیماران، حتی پس از کنترل علائم، همچنان در معرض بازگشت بیماری قرار دارند.
یکی از مسیرهای احتمالی برای پژوهش‌های آینده، محافظت از پوشش داخلی روده و تقویت توانایی آن برای بازسازی است؛ رویکردی که می‌تواند در کنار درمان‌های ضدالتهابی بررسی شود.البته مسیرهای مرگ سلولی فقط در بیماری نقش ندارند و برای حفظ سلامت بدن نیز ضروری‌اند. حذف سلول‌های آسیب‌دیده یا سلول‌هایی که ممکن است سرطانی شوند، از جمله کارکردهای مهم این سازوکارهاست. بنابراین، مهار آن‌ها بدون شناخت دقیق پیامدهای احتمالی می‌تواند خطرهایی به همراه داشته باشد.
کریستنسن می‌گوید پژوهش حاضر هنوز نشان نداده است که مهار این سازوکارها بتواند به‌طور ایمن از عود بیماری در بیماران جلوگیری کند.
هدف بلندمدت پژوهشگران، دستیابی به مفهومی است که از آن با عنوان «ترمیم مولکولی» یاد می‌شود؛ یعنی شناسایی و اصلاح اختلالات سلولی و زیستی‌ای که ممکن است حتی پس از بهبود ظاهری بیمار باقی بمانند.
اینکه چنین رویکردی بتواند دوره‌های بهبودی را طولانی‌تر کند و از عود بیماری‌های التهابی روده بکاهد، پرسشی است که پاسخ آن به پژوهش‌های آینده وابسته خواهد بود.
مترجم:نیروانا محمدحسینی