پیری یکی از طبیعی‌ترین فرایندهای زندگی انسان است، اما علم امروز دیگر آن را صرفاً یک روند اجتناب‌ناپذیر و غیرقابل تغییر نمی‌داند. پژوهشگران اکنون بسیاری از سازوکارهای سلولی و مولکولی دخیل در پیری را شناسایی کرده‌اند و در تلاشند سرعت این فرایند را کاهش دهند، بیماری‌های وابسته به سن را به تأخیر بیندازند و مدت بیشتری از زندگی سالم انسان را حفظ کنند. با این حال، «متوقف کردن پیری» هنوز با واقعیت علمی فاصله دارد.
به گزارش سیناپرس، شکست دادن پیری یکی از رویاهای باستانی و همیشگی انسان بوده و حتی در افسانه های بابل باستان و در کتیبه ای چند هزار ساله، شاهد این هستیم که شخصی به نام گیلگمیش در پی مشاهده مرگ یکی از دوستانش به اندیشه شکست پیری و نامیرا شدن افتاده و این روایت در داستانی چندهزار ساله ثبت شده است. از آن روزگار تا کنون انسان از خود بارها این سوال را پرسیده که آیا ممکن است روزی انسان ۷۰ ساله شود، اما سلول‌های بدنش ویژگی‌های یک فرد بسیار جوان‌تر را داشته باشند؟ این پرسشی است که دیگر فقط در داستان‌های علمی‌تخیلی مطرح نمی‌شود. پژوهشگران در آزمایشگاه‌ها و کارآزمایی‌های انسانی در حال بررسی راه‌هایی هستند که شاید بتوانند برخی از فرایندهای زیربنایی پیری را آهسته یا حتی در بعضی سلول‌ها تا حدی معکوس کنند.
پیری دقیقاً چرا اتفاق می‌افتد؟
باید توجه داشت که پیری نتیجه یک عامل واحد نیست، بلکه حاصل مجموعه‌ای از تغییرات است که به‌تدریج در سلول‌ها و بافت‌های بدن ایجاد می‌شوند. آسیب‌های دی ان ای، تغییر در تنظیم ژن‌ها، اختلال عملکرد میتوکندری، التهاب مزمن، کاهش توانایی سلول‌های بنیادی برای بازسازی بافت‌ها و تجمع سلول‌های پیر از جمله فرایندهایی هستند که در پژوهش‌های مربوط به پیری مورد توجه قرار گرفته‌اند.
یکی از حوزه‌های جدید علمی، ژروساینس (Geroscience) است. هدف این حوزه، بررسی سازوکارهای بنیادی پیری و یافتن راه‌هایی برای کاهش سرعت آنهاست؛ زیرا اگر بتوان یکی از این فرایندهای بنیادی را تغییر داد، ممکن است هم‌زمان خطر چندین بیماری مرتبط با افزایش سن کاهش پیدا کند.
یکی از مهم‌ترین شواهد انسانی در این زمینه از مطالعه CALERIE به دست آمده است. در این کارآزمایی تصادفی‌شده، ۲۲۰ بزرگسال سالم بدون چاقی در ایالات متحده به مدت دو سال تحت رژیم محدودیت کالری یا رژیم عادی قرار گرفتند. پژوهشگران دانشگاه کلمبیا، دانشگاه دوک و چند مرکز تحقیقاتی دیگر در تحلیل سال ۲۰۲۳ دریافتند که محدودیت کالری سرعت پیری را بر اساس شاخص اپی‌ژنتیکی DunedinPACE اندکی کاهش داده است؛ اما این مداخله در چند ساعت زیستی دیگر تغییر معناداری ایجاد نکرد و اندازه اثر نیز کوچک بود. بنابراین این مطالعه نشان نمی‌دهد که کم‌خوری پیری را متوقف می‌کند؛ بلکه شواهدی محدود از امکان تغییر سرعت برخی شاخص‌های پیری ارائه می‌کند.
محققان طی پژوهش دیگری به سراغ سلول‌های پیر یا سنسنت رفته اند. این سلول‌ها دیگر مانند سلول‌های جوان تقسیم نمی‌شوند، اما ممکن است در بدن باقی بمانند و موادی ترشح کنند که بر سلول‌ها و بافت‌های اطراف اثر بگذارد. داروهایی که برای حذف این سلول‌ها طراحی می‌شوند، «سنولیتیک» نام دارند.
در یک کارآزمایی فاز دوم که با حمایت مؤسسه ملی سالمندی آمریکا و توسط پژوهشگران Mayo Clinic انجام و نتایج آن در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، ۶۰ زن یائسه ۶۲ تا ۸۸ ساله بررسی شدند. نیمی از آنها ترکیب داساتینیب و کوئرستین و نیمی دیگر دارو نمای کنترل دریافت کردند. این درمان در برخی مراحل اولیه موجب افزایش یک نشانگر تشکیل استخوان شد، اما پس از ۲۰ هفته تفاوتی با گروه کنترل مشاهده نشد و در شاخص اصلی تجزیه استخوان نیز تفاوت معناداری وجود نداشت. نتیجه مهم این مطالعه این بود که سنولیتیک‌ها هنوز شواهد کافی برای استفاده به‌عنوان درمان ضدپیری در انسان ندارند.
مسیر پژوهشی دیگری، دارویی به نام راپامایسین را بررسی می‌کند که یکی از مسیرهای سلولی مرتبط با رشد و متابولیسم به نام mTOR را مهار می‌کند. در مطالعات حیوانی، راپامایسین توانسته است طول عمر برخی جانوران را افزایش دهد؛ اما انتقال این یافته به انسان بسیار پیچیده‌تر است.
یک مرور نظام‌مند در سال ۲۰۲۴ توسط پژوهشگران برنامه Healthy Longevity در دانشگاه ملی سنگاپور و Vrije Universiteit Amsterdam، تعداد ۱۹ مطالعه انسانی درباره راپامایسین و مشتقات آن را بررسی کرد. نتایج نشان داد برخی شاخص‌های فیزیولوژیک مرتبط با افزایش سن در دستگاه ایمنی، قلب و عروق و پوست بهبود یافته‌اند، اما برای دستگاه‌های عصبی و عضلانی اثر معناداری مشاهده نشد. همچنین در برخی بیماران افزایش عفونت و تغییرات نامطلوب چربی خون گزارش شد. پژوهشگران تأکید کردند که هنوز برای نتیجه‌گیری درباره افزایش طول عمر انسان به مطالعات طولانی‌مدت نیاز است.
در این میان اما یکی از هیجان‌انگیزترین مسیرهای پژوهشی، بازبرنامه‌ریزی سلولی است. در این روش دانشمندان تلاش می‌کنند برخی ویژگی‌های سلول پیر را به وضعیت جوان‌تر برگردانند، بدون اینکه سلول کاملاً به یک سلول بنیادی تبدیل شود.
این ایده در سال ۲۰۲۶ یک گام مهم به سمت آزمایش انسانی برداشت. سازمان غذا و داروی آمریکا مجوز آغاز یک کارآزمایی فاز اول برای درمانی موسوم به ER-۱۰۰ را صادر کرد. این روش با استفاده از ژن‌هایی مرتبط با بازبرنامه‌ریزی سلولی، از جمله OCT4، SOX2 و KLF4، تلاش می‌کند برخی ویژگی‌های اپی‌ژنتیکی سلول‌های آسیب‌دیده چشم را به وضعیت جوان‌تر نزدیک کند. این کارآزمایی در درجه نخست برای بررسی ایمنی و امکان‌پذیری روش طراحی شده و به هیچ‌وجه به معنای اثبات جوان‌سازی انسان نیست. در ژوئن ۲۰۲۶ نیز نخستین فرد در این کارآزمایی درمان شد.
در کنار این روش‌ها، پژوهش‌های جدید حتی نشان می‌دهند که محدودیت کالری ممکن است از طریق تغییرات متابولیک و التهابی بر پیری اثر بگذارد. برای مثال، مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۶ که بر نمونه‌های خون شرکت‌کنندگان CALERIE انجام شد، نشان داد افرادی که طی دو سال به‌طور متوسط حدود ۱۴ درصد کاهش کالری داشتند، تغییراتی در مسیرهای مرتبط با التهاب مشاهده کردند. این یافته‌ها نیز به معنای توقف پیری نیست، بلکه نشان می‌دهد برخی مسیرهای زیستی مرتبط با پیری در انسان قابل تغییر هستند.
در نهایت پاسخ علمی امروز به موضوع توقف پیری این است که هنوز نمی‌دانیم آیا تحقق این رویا ممکن است یا خیر. هر چند علم توانسته برخی سازوکارهای پیری را شناسایی کند و در مطالعات انسانی، سرعت بعضی شاخص‌های زیستی را تا حدی تغییر دهد. با این حال، میان کند کردن یک مسیر زیستی، جوان‌تر کردن یک نوع سلول و متوقف کردن کل فرایند پیری در انسان تفاوت بسیار زیادی وجود دارد.
در حقیقت حتی اگر دانشمندان بتوانند یک یا چند سازوکار پیری را کنترل کنند، باید مشخص شود این تغییرات در بلندمدت چه اثری بر سرطان، سیستم ایمنی، مغز، قلب، عضلات و سایر اندام‌ها دارند. بنابراین در شرایط کنونی، هدف واقع‌بینانه‌تر علم نه «جاودانگی»، بلکه افزایش طول عمر سالم است؛ یعنی سال‌های بیشتری از زندگی که انسان از سلامت، استقلال و عملکرد مناسب برخوردار باشد.
خبر خوب این که شاید آینده علم به جایی برسد که انسان نه بتواند پیری را کاملاً متوقف کند، بلکه بتواند سرعت آن را به شکل قابل‌توجهی کاهش دهد و بخشی از آسیب‌های ناشی از آن را ترمیم کند. اما اینکه آیا این مسیر در نهایت به جوان‌سازی واقعی انسان منتهی خواهد شد، پرسشی است که هنوز پاسخ قطعی ندارد؛ ولی پژوهش‌های امروز نشان می‌دهند که پیری، دست‌کم در برخی ابعاد، فرایندی کاملاً غیرقابل‌تغییر نیست.
گزارش: نیروانا محمدحسینی