برخی افراد این تجربه را دارند که گاهی در سکوت شب، هنگام مطالعه یا حتی وسط یک روز شلوغ، ناگهان صدایی شبیه زنگ، سوت، وزوز، هیس یا صدای ممتد در گوش خود می شنوند در حالی که هیچ منبع صوتی بیرونی وجود ندارد. این پدیده که «وزوز گوش» نام دارد، بسیار شایع است؛ اما سوال این است چرا مغز صدایی را می‌شنود که از بیرون وجود ندارد؟
به گزارش سیناپرس، وزوز گوش از منظر پزشکی به درک یک صدا بدون وجود منبع صوتی خارجی گفته می‌شود. این صدا می‌تواند به شکل زنگ، سوت، هیس، وزوز یا حتی صدایی ضربان‌دار احساس شود و ممکن است در یک گوش، هر دو گوش یا درون سر شنیده شود.
برخلاف تصور رایج، وزوز گوش لزوماً به معنای وجود یک مشکل ساده در خود گوش نیست. دستگاه شنوایی از گوش داخلی شروع می‌شود و از طریق عصب شنوایی اطلاعات را به بخش‌های مختلف مغز منتقل می‌کند. بنابراین اختلال در هر یک از این مسیرها می‌تواند در ایجاد یا تداوم وزوز نقش داشته باشد.
یکی از شناخته‌شده‌ترین عوامل، کاهش شنوایی است. سلول‌های حساس حلزون گوش وظیفه دارند ارتعاشات صوتی را به پیام‌های عصبی تبدیل کنند. افزایش سن، قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض صدای بلند یا برخی بیماری‌ها و داروها می‌توانند به این سیستم آسیب بزنند. سازمان جهانی بهداشت نیز کاهش شنوایی مرتبط با افزایش سن، مواجهه با صدای بلند، عفونت‌های گوش، تجمع جرم گوش و برخی داروهای آسیب‌رسان به دستگاه شنوایی را از علل شناخته‌شده وزوز معرفی می‌کند.
اما داستان به گوش ختم نمی‌شود زیرا وقتی ورودی صوتی از گوش به مغز کاهش پیدا می‌کند، شبکه‌های شنوایی مغز ممکن است در تلاش برای جبران این کاهش، فعالیت خود را تغییر دهند. پژوهش‌های انسانی نشان داده‌اند که تغییرات در مسیرهای عصبی شنوایی و نحوه پردازش صدا در مغز می‌تواند با وزوز ارتباط داشته باشد. به همین دلیل، حتی زمانی که منبع صدایی در محیط وجود ندارد، فرد ممکن است یک تجربه صوتی کاملاً واقعی داشته باشد. نکته مهم این است که بدانیم این صدا «خیالی» نیست و فرد واقعاً آن را ادراک می‌کند، هرچند منشأ آن بیرون از بدن نیست.
برخی مطالعات نیز نشان می دهند قرار گرفتن افراد در معرض صدای بلند یکی از عوامل مهم دیگر ایجاد وز وز گوش است. حضور در کنسرت‌ها، استفاده از هدفون با صدای زیاد، فعالیت در محیط‌های صنعتی و حتی برخی فعالیت‌های تفریحی می‌توانند دستگاه شنوایی را در معرض فشار صوتی قرار دهند. سازمان جهانی بهداشت نیز مواجهه با صدای بیش از حد را از عوامل مرتبط با آسیب شنوایی و وزوز گوش می‌داند.
با این حال، همه موارد وزوز ناشی از کاهش شنوایی یا صدای بلند نیستند. جرم گوش، عفونت گوش، برخی داروها، مشکلات فک و مفصل گیجگاهی‌ـ‌فکی، آسیب سر یا گردن و بیماری‌هایی مانند منییر نیز می‌توانند با وزوز ارتباط داشته باشند. در برخی موارد نادر نیز مشکلات مربوط به جریان خون یا انقباض عضلات می‌توانند صدایی ایجاد کنند که فرد آن را در گوش خود احساس می‌کند.
در این میان نکته جالب این است که استرس و وضعیت روانی نیز می‌توانند بر تجربه وزوز گوش اثر بگذارند. این موضوع به معنای «روانی بودن» فردی که وزوز را می شنود نیست. بلکه شبکه‌های شنوایی مغز با شبکه‌هایی که در توجه، هیجان و پردازش تهدید نقش دارند ارتباط داشته و در نتیجه ممکن است دو نفر با یک شدت مشابه وزوز، میزان ناراحتی کاملاً متفاوتی تجربه کنند.
پژوهشگران دانشگاه ناتینگهام طی یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز در سال ۲۰۲۳، شواهد مربوط به عوامل خطر وزوز را بررسی کردند. در میان عوامل مختلف، شواهد ارتباط با کاهش شنوایی، مواجهه شغلی با صدای بلند، برخی داروهای آسیب‌رسان به گوش و عفونت گوش میانی قوی‌تر بود؛ در حالی که برای بسیاری از عوامل دیگر شواهد کافی برای نتیجه‌گیری قطعی وجود نداشت.
موضوع جالب توجه دیگر این است که پدیده وزوز گوش بسیار شایع‌تر از آن چیزی است که ممکن است تصور کنیم. نتایج یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز جهانی که در سال ۲۰۲۲ با مشارکت پژوهشگران دانشگاه ناتینگهام و مؤسسه کارولینسکا انجام شد، با بررسی ۱۱۳ مطالعه، شیوع هر نوع وزوز را در بزرگسالان حدود ۱۴٫۴ درصد برآورد کرد؛ یعنی بخش قابل‌توجهی از جمعیت بزرگسال جهان در مقطعی آن را تجربه می‌کنند.
به همین دلیل باید توجه داشت که وزوز در بسیاری از موارد مشکل خطرناکی نیست و حتی ممکن است خودبه‌خود برطرف شود. اما بعضی الگوها نیازمند بررسی پزشکی هستند.
برای مثال اگر وزوز ناگهان همراه با کاهش شنوایی، سرگیجه شدید، علائم عصبی یا ضعف صورت ایجاد شود، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد. همچنین وزوز مداوم و فقط در یک گوش، وزوز همراه با کاهش شنوایی یک‌طرفه، یا صدایی که با ضربان قلب هماهنگ است، باید توسط پزشک بررسی شود. راهنمای مؤسسه ملی سلامت و مراقبت عالی بریتانیا برای وزوز یک‌طرفه یا ضربان‌دارِ پایدار، ارزیابی تخصصی را توصیه می‌کند و در موارد خاص انجام تصویربرداری دارای اهمیت است.
بنابراین می توان نتیجه گرفت که زنگ زدن گوش یک صدای ساده با یک علت مشخص نیست. گاهی مشکل از خود گوش شروع می‌شود، گاهی از مسیرهای عصبی شنوایی و در برخی موارد عوامل دیگری مانند دارو، بیماری، آسیب یا شرایط فک و گردن در آن نقش دارند. علم هنوز برای همه موارد پاسخ واحدی ندارد؛ اما یک نکته روشن است: وزوز گوش واقعی است، شایع است و اگر مداوم، یک‌طرفه، ضربان‌دار یا همراه با کاهش ناگهانی شنوایی باشد، نباید آن را نادیده گرفت.
گزارش: فاطمه کردی