بسیاری از باورهایی که درباره بدن، سلامت و زندگی روزمره شنیده‌ایم، آن‌قدر تکرار شده‌اند که آنها را واقعیت علمی می‌دانیم. اما علم بارها نشان داده است که برخی از این باورها نادرست یا بیش از حد ساده‌شده‌اند. در ادامه، ۱۰ باور رایج را مرور می‌کنیم که شواهد علمی آنها را رد کرده یا اصلاح کرده‌اند.
به گزارش سیناپرس، احتمالا همه ما در طول زندگی روزمره خود موضوعات غیرعادی را شنیده اید که عموم مردم به آن باور دارند ولی از نظر علمی قابل پذیرش نیست. برای نمونه همه ما شنیده ایم که اگر موها را بتراشیم، ضخیم‌تر می‌شوند یا اینکه بلعیدن آدامس باعث می‌شود هفت سال در معده بماند. بسیاری از این جمله‌ها آن‌قدر تکرار شده‌اند که شبیه واقعیت علمی به نظر می‌رسند. اما بررسی‌های علمی نشان داده‌اند که شماری از باورهای روزمره ما، دست‌کم به شکلی که نقل می‌شوند، درست نیستند. در این گزارش قصد داریم ده باور اشتباه رایج در بین مردم را بررسی کنیم.
۱. انسان فقط از ۱۰ درصد مغز خود استفاده می‌کند
این یکی از مشهورترین افسانه‌های علمی است. شواهد حاصل از تصویربرداری مغزی و علوم اعصاب نشان می‌دهد که بخش‌های مختلف مغز در طول روز و هنگام انجام فعالیت‌های متفاوت فعال هستند. هیچ بخش بزرگی از مغز وجود ندارد که به‌طور دائمی استفاده‌نشده باقی مانده باشد. بررسی این باور توسط پژوهشگران دانشگاه جانز هاپکینز و متخصصان علوم اعصاب نیز آن را یک افسانه علمی معرفی کرده است.
۲. تراشیدن مو باعث می‌شود مو ضخیم‌تر و تیره‌تر رشد کند
بعد از تراشیدن مو، قسمت تازه‌روییده ممکن است به دلیل سطح مقطع صاف خود ضخیم‌تر یا تیره‌تر به نظر برسد؛ اما تراشیدن، سرعت رشد یا ضخامت واقعی مو را تغییر نمی‌دهد. مرور منتشرشده در BMJ با بررسی مطالعات موجود، از جمله یک کارآزمایی بالینی، شواهد این باور را رد کرده است. این بررسی توسط پژوهشگران دانشکده پزشکی دانشگاه ایندیانا انجام شده بود.
۳. اگر آدامس را ببلعیم، هفت سال در معده می‌ماند
آدامس مانند بسیاری از مواد غذایی به‌طور کامل هضم نمی‌شود، اما این به معنای ماندن هفت‌ساله آن در معده نیست. بخش غیرقابل‌هضم آدامس معمولاً همراه با سایر مواد از دستگاه گوارش عبور می‌کند و دفع می‌شود. یک گزارش علمی منتشر شده در Canadian Medical Association Journal نیز هیچ مبنای علمی برای ماندگاری هفت‌ساله آدامس در معده پیدا نکرد.
۴. اگر غذایی را کمتر از پنج ثانیه روی زمین برداریم، آلوده نمی‌شود
قانون پنج ثانیه، بیشتر یک باور عامیانه است تا یک قانون بهداشت مواد غذایی. انتقال میکروب می‌تواند تقریباً بلافاصله پس از تماس غذا با سطح آلوده اتفاق بیفتد و این مساله به نوع غذا، سطح و میزان آلودگی بستگی دارد. وزارت کشاورزی آمریکا نیز صراحتاً اعلام کرده است که چنین قانون ایمنی غذایی وجود ندارد. پژوهشی در آزمایشگاه دانشگاه ایلینوی نیز نشان داد که انتقال آلودگی می‌تواند در زمانی بسیار کوتاه رخ دهد.
۵. خوردن شکر باعث بیش‌فعالی کودکان می‌شود
این باور به‌خصوص درباره شکلات و شیرینی‌ها بسیار رایج است اما مطالعات کنترل‌شده نتوانسته‌اند رابطه ساده‌ای میان مصرف شکر و بیش‌فعالی کودکان نشان دهند. در یک کارآزمایی دوسوکور در دانشکده پزشکی دانشگاه وندربیلت، کودکان در رژیم‌های غذایی متفاوت از نظر مقدار ساکاروز بررسی شدند و اثر قابل اتکایی از شکر بر رفتار یا عملکرد شناختی مشاهده نشد.
البته این به معنای سالم بودن مصرف زیاد قند نیست؛ مصرف بالای قند می‌تواند پیامدهای دیگری برای سلامت داشته باشد. نکته فقط این است که شکر = بیش‌فعالی نتیجه‌ای نیست که شواهد علمی از آن حمایت کنند.
۶. سرماخوردگی به دلیل سرد شدن بدن ایجاد می‌شود
خودِ هوای سرد ویروس سرماخوردگی تولید نمی‌کند؛ سرماخوردگی یک بیماری ویروسی است. با این حال، ارتباط میان فصل سرد و افزایش عفونت‌های تنفسی پیچیده‌تر از این است که بگوییم «سرما هیچ نقشی ندارد». پژوهشگران دانشگاه کاردیف نشان داده‌اند که سرد شدن بدن به‌تنهایی علت مستقیم عفونت ویروسی نیست، در حالی که مطالعات دیگر نشان داده‌اند دمای پایین و رطوبت کم می‌توانند بر انتقال یا دفاع دستگاه تنفسی اثر بگذارند. بنابراین جمله دقیق‌تر این است: سرما به‌تنهایی شما را مبتلا نمی‌کند، اما شرایط فصل سرد می‌تواند احتمال عفونت را افزایش دهد.
۷. خون داخل رگ‌ها آبی است
رگ‌های زیر پوست گاهی آبی یا سبز به نظر می‌رسند، اما خون انسان آبی نیست. خون کم‌اکسیژن همچنان قرمز است، فقط رنگ آن تیره‌تر می‌شود. پژوهش‌های جدید در حوزه اپتیک زیستی، از جمله مطالعه انجام‌شده در دانشگاه اولم آلمان و مؤسسه فناوری‌های لیزری در پزشکی و مترولوژی، نشان داده‌اند که ظاهر آبی‌رنگ رگ‌ها به نحوه عبور و پراکندگی نور در پوست و تعامل آن با خون مربوط است، نه به آبی بودن خون.
۸. دیوار بزرگ چین تنها سازه انسانی قابل مشاهده از فضاست
این باور سال‌ها در کتاب‌ها و رسانه‌ها تکرار شد، اما ناسا آن را تأیید نمی‌کند. تصاویر و گزارش‌های ناسا نشان می‌دهند که دیوار بزرگ چین با چشم غیرمسلح از مدار پایین زمین بسیار دشوار یا اساساً غیرقابل مشاهده است و قطعاً از ماه دیده نمی‌شود. رنگ و بافت دیوار در بسیاری از مناطق نیز با محیط اطراف آن شباهت زیادی دارد. البته با تجهیزات تصویربرداری مناسب، بخش‌هایی از آن در تصاویر فضایی قابل شناسایی است.
۹. اگر زیاد ویتامین C مصرف کنیم، از سرماخوردگی جلوگیری می‌کنیم
ویتامین C برای عملکرد طبیعی بدن ضروری است، اما این تصور که مصرف زیاد آن برای عموم مردم مانع سرماخوردگی می‌شود، با شواهد موجود سازگار نیست. مرور نظام‌مند گروه Cochrane که با مشارکت پژوهشگرانی از جمله دانشگاه هلسینکی انجام شده، نشان داده است که مصرف منظم ویتامین C در جمعیت عمومی معمولاً از بروز سرماخوردگی جلوگیری نمی‌کند؛ هرچند در برخی شرایط می‌تواند مدت یا شدت علائم را اندکی کاهش دهد.
۱۰. صاعقه هیچ‌وقت دو بار به یک مکان برخورد نمی‌کند
این باور حتی وارد زبان روزمره هم شده، اما از نظر علمی کاملاً نادرست است. صاعقه می‌تواند بارها به یک نقطه برخورد کند؛ به‌ویژه اگر آن نقطه سازه‌ای بلند و منفرد باشد. سرویس ملی هواشناسی آمریکا گزارش می‌کند که ساختمان امپایر استیت در نیویورک به‌طور متوسط سالانه حدود ۲۳ بار هدف صاعقه قرار می‌گیرد. ناسا نیز با استفاده از فناوری مکان‌یابی صاعقه، برخوردهای مکرر به یک مکان را ثبت کرده است.
در پایان باید توجه داشت که «باور رایج» لزوماً با یک آزمایش ساده به «باور غلط» تبدیل نمی‌شود. علم معمولاً از طریق آزمایش‌های کنترل‌شده، مطالعات مشاهده‌ای، تصویربرداری، تکرار نتایج و مرور نظام‌مند شواهد مشخص می‌کند که یک ادعا تا چه اندازه با واقعیت سازگار است.
به این ترتیب بعضی از باورهای بالا کاملاً رد شده‌اند؛ اما درباره برخی دیگر، مسئله ظریف‌تر است. برای مثال، گفتن اینکه «سرما باعث سرماخوردگی می‌شود» ساده‌سازی یک رابطه پیچیده میان ویروس‌ها، دما، رطوبت، رفتار انسان و دفاع دستگاه تنفسی است. بنابراین یکی از مهم‌ترین درس‌های علم این است که بین یک جمله ساده و واقعیت علمی همیشه فاصله وجود دارد.
در نهایت، علمی فکر کردن فقط به معنای دانستن پاسخ درست نیست؛ بلکه یعنی وقتی با یک ادعای ظاهراً علمی روبه‌رو می‌شویم، بپرسیم: شواهد آن چیست؟ چه کسی آن را بررسی کرده است؟ آیا نتیجه در مطالعات دیگر هم تکرار شده و آیا ادعا دقیقاً همان چیزی است که پژوهش نشان داده است؟ همین پرسش‌ها می‌توانند بسیاری از باورهای قدیمی را از واقعیت‌های علمی جدا کنند.
گزارش: احسان محمدحسینی