یک چای کیسهای را در آب داغ میاندازید و چند دقیقه بعد، نوشیدنیتان آماده است؛ اما آیا ممکن است همراه با چای، ذرات پلاستیک هم وارد فنجان شده باشد؟ پژوهشها نشان میدهد: برخی چایکیسهایهای پلاستیکی، بهویژه مدلهای توری و هرمی ساختهشده از نایلون یا PET، هنگام قرار گرفتن در آب نزدیک به جوش میتوانند ذرات ریز پلاستیکی آزاد کنند؛ با این حال، درباره تعداد واقعی این ذرات و پیامد احتمالی مصرف طولانیمدت آنها برای سلامت انسان هنوز ابهامهای جدی وجود دارد.
ماجرای «میلیاردها ذره پلاستیکی» از کجا آمد؟
به گزارش سیناپرس،یکی از بحثبرانگیزترین یافتهها درباره چای کیسهای به مطالعهای در سال ۲۰۱۹ بازمیگردد که پژوهشگران دانشگاه مکگیل کانادا انجام دادند. آنها چایکیسهایهای هرمی و شفاف ساختهشده از نایلون و پلیاتیلن ترفتالات (PET) را در آب با دمای حدود ۹۵ درجه سانتیگراد قرار دادند.
نتیجه این آزمایش توجه زیادی را به خود جلب کرد: پژوهشگران برآورد کردند که یک چایکیسهای میتواند حدود ۱۱.۶ میلیارد ذره میکروپلاستیک و ۳.۱ میلیارد ذره نانوپلاستیک وارد آب کند.
میکروپلاستیکها ذرات پلاستیکی بسیار ریزی هستند و نانوپلاستیکها حتی ابعاد کوچکتری دارند. با این حال، نکته مهم این است که این اعداد مربوط به نوع خاصی از چایکیسهایهای پلاستیکی و شرایط مشخص آزمایش بودهاند و نمیتوان آنها را به همه چایکیسهایها تعمیم داد.
چای کیسهای کاغذی هم همین مقدار پلاستیک آزاد میکند؟
خیر؛ دستکم این نتیجه از مطالعه معروف مکگیل به دست نیامده است. در آن پژوهش، چایکیسهایهای کاغذی یا چای برگ آزاد بررسی نشده بودند.دلیل اهمیت جنس کیسه این است که مدلهای پلاستیکی و توری، برخلاف کیسههای کاغذی ساده یا چای برگ آزاد، دارای شبکه پلاستیکی هستند که در تماس با آب داغ میتواند ذراتی آزاد کند.
یک مرور نظاممند منتشرشده در سال ۲۰۲۶ که نتایج ۲۲ مطالعه را بررسی کرده است نیز نشان داد میزان ذرات آزادشده از چایکیسهایهای پلاستیکی میتواند از صدها هزار تا میلیاردها ذره متفاوت باشد. پژوهشگران در این مرور تأکید کردهاند که نوع پلیمر و روش اندازهگیری، تأثیر زیادی بر میزان گزارششده دارد.
آیا عدد «میلیاردها ذره در یک فنجان» دقیق است؟
اینجا یکی از مهمترین بخشهای ماجراست. اصل آزاد شدن ذرات پلاستیکی از برخی چایکیسهایهای پلاستیکی مورد توجه پژوهشهای مختلف قرار گرفته، اما اندازه دقیق این ذرات و تعداد آنها همچنان محل بحث است.
پژوهشگران دانشگاه مکگیل برای شمارش ذرات از میکروسکوپ الکترونی استفاده کردند و سپس تعداد ذرات موجود در نمونههای کوچک آب را به کل حجم یک فنجان تعمیم دادند. همین روش تعمیم، بعدها از سوی برخی پژوهشگران و نهادهای علمی مورد انتقاد قرار گرفت.
مؤسسه فدرال ارزیابی ریسک آلمان (BfR) در سال ۲۰۲۰ پس از انجام آزمایشهای مستقل، روش آمادهسازی نمونه در مطالعه مکگیل را برای اندازهگیری میکروپلاستیکها نامناسب دانست و احتمال داد بخش قابلتوجهی از ذرات شمارششده ناشی از آلودگی نمونهها بوده باشد.بنابراین، عدد مشهور «میلیاردها ذره در هر فنجان» را نمیتوان یک رقم قطعی برای تمام چایهای کیسهای دانست.
آیا این ذرات برای سلامت انسان خطرناکاند؟
پاسخ قطعی هنوز وجود ندارد. این مهمترین نکتهای است که در میان یافتههای مختلف باید مورد توجه قرار گیرد.در مطالعه مکگیل، پژوهشگران اثر ذرات آزادشده را روی یک جاندار آبزی کوچک به نام دافنی بررسی کردند. آنها تغییرات رفتاری و برخی ناهنجاریهای رشدی را مشاهده کردند، اما این ذرات باعث مرگ جانداران نشدند. چنین آزمایشی نمیتواند بهتنهایی نشان دهد که مصرف چای حاوی این ذرات چه اثری بر بدن انسان دارد.
از سوی دیگر، پژوهشگر اصلی مطالعه مکگیل در سال ۲۰۱۹ گفته بود که درباره اثر میکروپلاستیکهای بلعیدهشده بر سلامت انسان، پژوهش کافی وجود ندارد. BfR نیز اعلام کرده بود مواد شیمیایی مشخصی که از چایکیسهایها اندازهگیری کرده، در مقادیر بسیار پایین گزارششده، خطر سلامت ایجاد نمیکنند.
این دو یافته لزوماً متناقض نیستند؛ یکی درباره اثر احتمالی خود ذرات میکروپلاستیک بر انسان است و دیگری درباره مواد شیمیایی مشخصی است که از چایکیسهایها آزاد میشوند.
اگر نگران هستیم، چه انتخابی داریم؟
شواهد فعلی دلیلی برای نگرانی درباره هر فنجان چای ارائه نمیکنند، اما یک نکته نسبتاً روشن است: جنس چایکیسهای اهمیت دارد.چای برگ آزاد یا چایکیسهای کاغذی ساده، شبکه پلاستیکی موجود در چایکیسهایهای نایلونی و PET را ندارد؛ بنابراین انتخاب این گزینهها میتواند تماس با ذرات ناشی از تجزیه شبکه پلاستیکی را کاهش دهد.
با این حال، پرسش بزرگتر همچنان بیپاسخ مانده است: اگر انسان طی سالها و دههها مقدار زیادی ذرات میکرو و نانوپلاستیک را از مواد غذایی و نوشیدنیها دریافت کند، آیا این مواجهه پیامد قابلتوجهی برای سلامت خواهد داشت یا خیر؟ برای پاسخ به این پرسش، هنوز به مطالعات انسانی دقیق و بلندمدت نیاز است.
مترجم:مهگل غفاری