بسیاری از والدین نگرانند که استفاده زیاد فرزندانشان از تلفن همراه، تبلت و سایر صفحهنمایشها باعث ضعیف شدن چشم آنها شود. این نگرانی بیدلیل نیست؛ زیرا در سالهای اخیر، نزدیکبینی یا میوپی در کودکان و نوجوانان در بسیاری از نقاط جهان افزایش یافته و همزمان میزان استفاده از وسایل دیجیتال نیز بیشتر شده است.
به گزارش سیناپرس، فارغ از فرهنگ ها و جغرافیای جهانی، تقریبا در همه جای دنیا والدین و فرزندان درگیر یک نبرد پنهان بر سر عدم استفاده زیاد نوجوانان از تلفن های همراه هستند و بسیاری از والدین معتقدند کارکردن زیاد با تلفن های همراه، رایانه و تجهیزات مشابه باعث آسیب دیدن چشم می شود. اما آیا میتوان با اطمینان گفت که موبایل مستقیماً چشم کودک را خراب میکند؟ پاسخ علمی به این پرسش کمی پیچیده است: استفاده طولانی و بدون وقفه از موبایل میتواند به خستگی و خشکی چشم منجر شود و در کودکان، زمان زیاد صرفشده برای فعالیتهای نزدیک و کاهش حضور در فضای باز با افزایش خطر نزدیکبینی ارتباط دارد؛ اما این موضوع با «آسیب دائمی چشم بر اثر نور موبایل» یکسان نیست.
در حقیقت وقتی مدت زیادی به صفحه تلفن همراه نگاه میکنیم، عضلات مسئول تطابق چشم برای مدت طولانی درگیر فعالیت نزدیک هستند. از طرف دیگر، هنگام خیره شدن به صفحه، معمولاً کمتر پلک میزنیم. نتیجه میتواند خشکی چشم، سوزش، احساس جسم خارجی، تاری موقت دید، سردرد و خستگی چشم باشد.
این علائم معمولاً به معنای آسیب دائمی به ساختار چشم نیستند و با استراحت و اصلاح عادات استفاده از صفحهنمایش کاهش مییابند. سازمان بهداشت جهانی نیز برای فعالیتهای طولانیمدت نزدیک، از جمله کار با وسایل دیجیتال، استراحتهای منظم را برای کاهش خستگی و خشکی چشم توصیه میکند.
اما مسئله مهمتر درباره کودکان، نزدیکبینی است. نزدیکبینی زمانی رخ میدهد که تصویر اجسام دور بهجای آنکه دقیقاً روی شبکیه تشکیل شود، در جلوی آن متمرکز شود؛ در نتیجه فرد اجسام دور را تار میبیند. ژنتیک در ایجاد نزدیکبینی نقش دارد، اما سبک زندگی نیز اهمیت زیادی دارد.
سازمان بهداشت جهانی میگوید فعالیتهای طولانیمدت در فاصله نزدیک، مانند مطالعه و استفاده از وسایل دیجیتال، در کنار کمبود زمان سپریشده در فضای باز، از عوامل مرتبط با ایجاد و پیشرفت نزدیکبینی در کودکان هستند. پژوهشهای جدید نیز این ارتباط را جدیتر تصور کردهاند.
تیمی از محققان دانشگاه پزشکی آنهویی چین (Anhui Medical University) در یک فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۴ که ۱۹ مطالعه را بررسی کرد، ارتباط آماری معناداری میان میزان بالاتر استفاده از صفحهنمایش و نزدیکبینی در کودکان و نوجوانان پیدا کردند.
با این حال، این مطالعات الزاماً ثابت نمیکنند که خودِ موبایل بهتنهایی علت نزدیکبینی است؛ زیرا کودکانی که زمان زیادی با موبایل هستند ممکن است همزمان زمان کمتری را در فضای باز بگذرانند و فعالیتهای نزدیک بیشتری انجام دهند.
نتایج مطالعه گستردهتری که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده و محققان دانشگاه ملی ججو (Jeju National University)، دانشگاه ملی چونگنام، دانشگاه کیونگیانگ و دانشگاه ملی سئول در کره جنوبی طی آن ۴۵ تحقیق با بیش از ۳۳۵ هزار نفر را بررسی کردند نیز نشان داد با افزایش زمان روزانه استفاده از صفحهنمایش، احتمال نزدیکبینی افزایش مییابد. با این حال، نویسندگان تأکید کردهاند که این نتایج عمدتاً بر مطالعات مشاهدهای استوار است و نمیتوان از آنها یک رابطه علت و معلولی ساده استخراج کرد. بنابراین عبارت «موبایل چشم کودک را خراب میکند» از نظر علمی بیش از حد سادهانگارانه است.
نکته جالب اینجاست که شاید مشکل اصلی فقط موبایل نباشد، بلکه چیزی باشد که موبایل جایگزین آن شده است. در حقیقت اگر کودکی روزانه ساعتها با تلفن همراه سرگرم باشد، احتمالاً زمان کمتری برای بازی در فضای باز، فعالیت بدنی و نگاه کردن به فواصل دور خواهد داشت.
پژوهشها نشان میدهند حضور در فضای باز میتواند در برابر ایجاد نزدیکبینی نقش محافظتی داشته باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز دستکم ۹۰ دقیقه حضور روزانه در فضای باز و نور روز را بهعنوان یک رفتار محافظتی برای کودکان مطرح کرده است.
بنابراین راهحل، حذف کامل موبایل نیست؛ بلکه مدیریت هوشمندانه نحوه استفاده از آن است. کودک نباید ساعتهای طولانی بدون وقفه به صفحه خیره شود. استراحتهای منظم، رعایت فاصله مناسب از صفحه، نور مناسب محیط و افزایش فعالیت در فضای باز اهمیت دارد. یک توصیه ساده برای کاهش خستگی چشم، قانون «۲۰-۲۰-۲۰» است: پس از هر ۲۰ دقیقه فعالیت نزدیک، حدود ۲۰ ثانیه به نقطهای در فاصله حدود ۶ متری نگاه کنیم. سازمان جهانی بهداشت این توصیه را برای کاهش خستگی چشم و خشکی چشم مطرح کرده است.
در نهایت، اگر کودک مرتباً چشمهایش را میمالد، از سردرد یا تاری دید شکایت میکند، هنگام نگاه کردن به اشیای دور چشمها را تنگ میکند یا در دیدن تخته مدرسه مشکل دارد، نباید همه چیز را به «زیاد موبایل نگاه کردن» نسبت داد. معاینه منظم چشم میتواند نزدیکبینی و سایر مشکلات بینایی را در مراحل اولیه مشخص کند.
در خاتمه تاکید می شود موبایل بهخودیخود چشم را ضعیف نکرده یا لزوماً باعث آسیب دائمی آن نمیشود؛ اما استفاده طولانی، نزدیک و بدون وقفه، بهویژه وقتی با کاهش زمان حضور کودک در فضای باز همراه شود، میتواند برای سلامت بینایی نامطلوب باشد و با افزایش خطر نزدیکبینی ارتباط داشته باشد. به همین دلیل برای محافظت از چشم کودکان، مسئله اصلی «ممنوعیت موبایل» نیست؛ بلکه ایجاد تعادل میان دنیای دیجیتال، استراحت چشم، خواب کافی، فعالیت بدنی و زندگی در فضای باز است.
گزارش: فاطمه کردی