مصرف سیگار الکترونیکی یا ویپ در سالهای اخیر به یکی از نگرانیهای جدی حوزه سلامت، بهویژه در میان نوجوانان و جوانان، تبدیل شده و طعمهای متنوع و امکان مصرف آسان آن باعث وابستگی جوانان و نوجوانان به آن شده است.
به گزارش سیناپرس، مصرف سیگار الکترونیکی یا ویپ در سالهای اخیر به یکی از نگرانیهای جدی حوزه سلامت، بهویژه در میان نوجوانان و جوانان، تبدیل شده است؛ محصولاتی با ظاهر مدرن، اندازه کوچک، طعمهای متنوع و امکان مصرف آسان که در بسیاری از موارد تصویری کمخطرتر از واقعیت از خود ارائه میکنند.
در حالی که ویپ فاقد فرآیند سوختن تنباکو در سیگار معمولی است و از نظر میزان برخی مواد سمی میتواند با دود سیگار تفاوت داشته باشد، این مسئله به معنای بیضرر بودن آن نیست. بسیاری از ویپها حاوی نیکوتین هستند؛ مادهای که وابستگی شدید ایجاد میکند و بهویژه برای مغز در حال رشد نوجوانان نگرانیهای جدی ایجاد کرده است. سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید میکند که سیگارهای الکترونیکی حاوی نیکوتین اعتیادآور و برای سلامت مضرند.
ویپ دقیقا چیست؟
سیگار الکترونیکی یا ویپ، دستگاهی است که با گرم کردن مایعی موسوم بهایلیکوئید، آئروسل تولید میکند؛ آئروسل نیز توسط مصرفکننده استنشاق میشود.
این مایع معمولاً میتواند حاوی نیکوتین، طعمدهندهها و موادی مانند پروپیلن گلیکول و گلیسیرین گیاهی باشد؛ بنابراین آنچه از دستگاه خارج میشود «بخار آب» ساده نیست، بلکه آئروسل پیچیدهای از ذرات و مواد شیمیایی است. ترکیب این آئروسل نیز در محصولات مختلف یکسان نیست و به نوع دستگاه، مایع مصرفی، دمای حرارت و نحوه استفاده بستگی دارد.
وقتی نیکوتین، مغز را وارد چرخه وابستگی میکند
مسئله اصلی در اعتیاد به ویپ، در بسیاری از محصولات، نیکوتین است. نیکوتین با اتصال به گیرندههای نیکوتینی استیلکولین در مغز، مسیرهای پاداش را فعال میکند و با تکرار مصرف، مغز به حضور آن سازگار میشود.
در نتیجه، مصرفکننده ممکن است بهتدریج برای دستیابی به همان اثر قبلی به مصرف مکررتر یا دریافت نیکوتین بیشتر نیاز پیدا کند. در این مرحله، مصرف دیگر صرفاً انتخابی تفریحی نیست و میتواند به وابستگی تبدیل شود.
در نوجوانان این مسئله اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا مغز تا اوایل بزرگسالی همچنان در حال رشد است. سازمان جهانی بهداشت هشدار داده است که مصرف نیکوتین در کودکان و نوجوانان میتواند بر رشد مغز اثر منفی بگذارد و پیامدهایی برای یادگیری و سلامت روان داشته باشد.
اعتیاد همیشه با مصرف سنگین شروع نمیشود
یکی از نکات مهم در شناخت وابستگی به ویپ این است که اعتیاد لزوماً با مصرف بسیار زیاد آغاز نمیشود. تکرار مصرف برای رفع استرس، تمرکز، سرگرمی یا همراهی با دوستان میتواند بهتدریج مصرف را به یک رفتار روزمره تبدیل کند.
فرد ممکن است ابتدا تنها در مهمانی یا جمع دوستان ویپ مصرف کند، اما بعد از مدتی در زمانهایی مانند درس خواندن، کار کردن، رانندگی، استرس یا حتی بلافاصله پس از بیدار شدن به آن روی بیاورد.
در این مرحله، وابستگی روانی و جسمی در کنار یکدیگر قرار میگیرند و قطع مصرف میتواند با علائمی مانند تحریکپذیری، بیقراری، کاهش تمرکز، میل شدید به مصرف، اختلال خواب و تغییرات خلقی همراه شود.
اعضای بدن؛ از اثرات ویپ درامان نیستند
ریه مستقیماً در معرض آئروسل ویپ قرار میگیرد. پژوهشهای آزمایشگاهی و مطالعات انسانی، اثرات التهابی و آسیب به عملکرد برخی سلولهای راههای هوایی را گزارش کردهاند. برخی مطالعات نیز از استرس اکسیداتیو و اختلال در سازوکارهای دفاعی دستگاه تنفسی خبر دادهاند
از سوی دیگر، نیکوتین میتواند ضربان قلب و فشار خون را افزایش دهد و سیستم عصبی سمپاتیک را تحریک کند. همچنین، مطالعات مختلف اثرات احتمالی آئروسل ویپ بر التهاب و عملکرد عروق را بررسی کردهاند.
افزون برآن، نوجوانی دورهای مهم در رشد مغز است و مصرف نیکوتین در این دوره میتواند مسیرهای مرتبط با پاداش، توجه، یادگیری و کنترل تکانه را تحت تأثیر قرار دهد و مصرف ویپ میتواند این اثرات مخرب را برای نوجوانان به جریان سازد.
وقتی اضطراب و ویپ وارد یک چرخه میشوند
یکی از ابعاد مهم، اما کمتر دیدهشده مصرف ویپ، رابطه آن با سلامت روان است. برخی نوجوانان ویپ را راهی برای کاهش استرس، اضطراب یا فشار روانی میدانند. اما نیکوتین میتواند چرخهای ایجاد کند که در آن فرد برای احساس آرامش کوتاهمدت به مصرف روی میآورد و با افت سطح نیکوتین، تحریکپذیری و بیقراری بیشتری را تجربه میکند؛ سپس برای رفع این حالت دوباره به مصرف پناه میبرد؛ بنابراین در بررسی ارتباط ویپ با اضطراب و افسردگی باید از بیان رابطه علت و معلولی ساده پرهیز کرد. وجود اضطراب یا افسردگی میتواند احتمال مصرف را افزایش دهد و در مقابل، وابستگی به نیکوتین و علائم ترک نیز میتواند وضعیت خلقی فرد را پیچیدهتر کند.
مسئله فقط یک دستگاه کوچک نیست؛ پیشگیری از مسیر آگاهی و نه ترس صورت میگیرد
جذابیت ویپ برای نوجوانان فقط به نیکوتین محدود نمیشود. طراحی کوچک و مدرن، طعمهای میوهای و شیرین، امکان مصرف آسان و حضور این محصولات در شبکههای اجتماعی، همگی میتوانند ادراک نوجوان از خطر را تغییر دهند.
به نقل از دانشجو، مقابله با مصرف ویپ در نوجوانان صرفاً با هشدار درباره بیماریهای آینده امکانپذیر نیست. نوجوان باید بداند نیکوتین چگونه وابستگی ایجاد میکند، چرا میل به مصرف تکرار میشود، علائم ترک چیست و چگونه فشار همسالان یا محتوای شبکههای اجتماعی میتواند تصمیم او را تحت تأثیر قرار دهد.
همچنین، آموزش، کنترل دسترسی نوجوانان به محصولات حاوی نیکوتین، محدود کردن بازاریابی و تبلیغات جذاب برای کودکان و نوجوانان و ایجاد مسیرهای مشخص برای مشاوره و ترک وابستگی اهمیت دارد