میکروبیوم در سالهای اخیر از یک موضوع تخصصی در علوم زیستی به یکی از محورهای مهم تحقیقات پزشکی در جهان تبدیل شده است؛ مجموعهای از میکروارگانیسمها که نهتنها در سلامت دستگاه گوارش، بلکه در عملکرد مغز، سیستم ایمنی، متابولیسم و حتی روند بروز و پیشرفت بیماریها نقش دارد.
به گزارش سیناپرس، پژوهشهای گسترده در این حوزه نشان دادهاند که ارتباط میان میکروبیوم و سلولها و اندامهای مختلف بدن، پیچیدهتر از یک رابطه یکطرفه است و میتواند از دوران جنینی آغاز شود. همین گستردگی، میکروبیوم را به حوزهای میانرشتهای برای شناخت بهتر سازوکار بیماریها و دستیابی به روشهای جدید تشخیص و درمان تبدیل کرده است.
دکتر سید داور سیادت، رئیس مرکز تحقیقات میکروبیولوژی انیستیتو پاستور ایران، رئیس زیرگروه میکروبیوم فرهنگستان علوم پزشکی و استاد تمام انیستیتو پاستور ایران در این خصوص به خبرنگار سیناپرس گفت: علم میکروبیوم در دنیا بهسرعت در حال توسعه است و مراکز علمی پیشرو و دانشگاههای معتبر جهان، از جمله دانشگاه هاروارد و دانشگاه کالیفرنیا، تحقیقات گستردهای را در این زمینه دنبال میکنند.
از شناخت میکروارگانیسمها تا کشف سازوکار بیماریها
وی با اشاره به پیچیدگی عملکرد میکروارگانیسمها افزود: برای شناخت نقش یک باکتری، چه به عنوان پروبیوتیک و چه به عنوان عامل اثرگذار در یک بیماری، باید آن را از ژنوم تا فنوم بشناسیم؛ یعنی بدانیم چه عملکردی دارد، در چه ریز محیطی قرار میگیرد و چه صفاتی از خود بروز میدهد. تنها در این صورت میتوان مشخص کرد که این باکتری در یک مسیر زیستی چه نقشی ایفا میکند.
سیادت ادامه داد: در سالهای اخیر، نگاه پژوهشگران از بررسی یک ارتباط ساده میان میکروبیوم و روده فراتر رفته و محورهای ارتباطی میان میکروبیوم و اندامهای مختلف بدن مورد توجه قرار گرفته است. محور روده و مغز، روده و کلیه، روده و ریه و روده و تخمدان تنها بخشی از این ارتباطات هستند و امروز حتی مفهوم «محورهای اندام به اندام» نیز مطرح شده است.
میکروبیوم و ارتباط پیچیده با سلولهای بدن
رئیس زیرگروه میکروبیوم فرهنگستان علوم پزشکی با اشاره به محورهای جدید پژوهشی در این حوزه اظهار کرد: ارتباط میکروبیوتا(جوامع بومشناختی از میکروارگانیسمهای همسفره، همزیست و بیماریزا ) با میتوکندری، اکسپوزوم و فرایند پیری سلولی نیز از موضوعاتی است که اهمیت زیادی پیدا کرده است. همچنین ارتباط میکروبیوم با سلولهای بنیادی، از سلولهای بنیادی مزانشیمی گرفته تا سلولهای بنیادی خونساز، میتواند در درک بهتر فرایندهای سلولی و بیماریها موثر باشد.
وی افزود: بررسی این ارتباط حتی به دوران جنینی بازمیگردد؛ اینکه میکروبیوتا چگونه از مادر به جنین منتقل میشود و چه تاثیری بر سلولهای بنیادی جنین دارد. اختلال در این جمعیت میکروبی میتواند پیامدهایی داشته باشد که حتی سالها پایدار بماند و در بروز برخی اختلالات دوران کودکی از جمله اختلالات خلقی، اختلال طیف اوتیسم و ADHD مورد توجه قرار گرفته است.
سیادت با اشاره به نقش میکروبیوتای روده در سلولهای بنیادی گفت: ارتباط میکروبیوتای روده با تمایز، تکثیر و عملکرد سلولها و همچنین مسیرهای سیگنالینگ مختلف از جمله Wnt، BMP، Notch و TLR، از محورهای مهم تحقیقات این حوزه است. این ارتباطات در مطالعه سلولهای بنیادی و حتی برخی بدخیمیها اهمیت پیدا کردهاند.
میکروبیوم؛ حلقه مفقوده بیماریهای چندعاملی
وی درباره اهمیت ورود میکروبیوم به مطالعات پزشکی تصریح کرد: بسیاری از بیماریها و اختلالات، چندعاملی هستند و عوامل مختلفی برای آنها شناخته شده بود، اما نقش میکروارگانیسمها در تکامل این چرخه بهطور کامل مشخص نبود. میکروبیوم در واقع همان حلقه مفقودهای بود که میتوانست ارتباط میان بسیاری از این عوامل را توضیح دهد.
رئیس مرکز تحقیقات میکروبیولوژی انیستیتو پاستور ایران افزود: با وارد شدن میکروبیوتا به مجموعه عوامل موثر در بیماری و سلامت، امکان رسیدن به تشخیصهای بهموقع و کارآمد و همچنین درمانهای موثرتر فراهم میشود به همین دلیل، علم میکروبیوم امروز به عنوان یک علم بینرشتهای توانسته بسیاری از ابهامات موجود در علوم پایه و بالینی را پوشش دهد.
ایران در مسیر توسعه تحقیقات میکروبیوم
سیادت درباره وضعیت ایران در این حوزه گفت: فعالیت مرکز تحقیقات میکروبیولوژی در زمینه میکروبیوم از سال ۱۹۹۰ آغاز شده و حدود ۱۵ سال است که انتشار مقالات و فعالیتهای پژوهشی ما در سطح جهانی مورد توجه قرار گرفته است. این حوزه در کشور اکنون وارد مراحل بالینی نیز شده و توسعه استارتاپهای فعال در زمینه پروبیوتیکها و آغاز فعالیتهای درمانی در حوزه پیوند مدفوع، نشاندهنده حرکت میکروبیوم از مرحله تحقیقات پایه به سمت کاربردهای بالینی است.
وی ادامه داد: در سالهای گذشته، نخستین گام، معرفی و شناساندن علم میکروبیوم بود. حدود ۱۵ سال پیش، حتی بسیاری از متخصصان علوم پزشکی و پژوهشگران علوم پایه شناخت و پذیرش روشنی از این حوزه نداشتند، اما امروز با مشخص شدن اثرگذاری میکروبیوم و حرکت جهان به سمت تحقیقات گسترده در این زمینه، برخی متخصصان بالینی در کشور نیز استفاده از دانش میکروبیوم را در درمانهای خود آغاز کردهاند.
غفلت از میکروبیوم هزینههای سنگینی دارد
استاد تمام انیستیتو پاستور ایران هشدار داد: اگر در این زمینه غفلت کنیم، درجا خواهیم زد و علاوه بر اتلاف هزینه، با هدررفت فرصتهای مربوط به سلامت و حتی جان انسانها مواجه خواهیم شد بنابراین باید همپای جریان علمی جهان حرکت کنیم؛ جهانی که در حوزه میکروبیوم، مراکز علمی پیشرو در آن حرف اول را میزنند.
ارتباط صنعت و دانشگاه باید از سطح راهبری شکل بگیرد
سیادت درباره ضرورت ارتباط میان صنعت و دانشگاه نیز گفت: ایجاد این ارتباط در حوزه میکروبیوم، وظیفه لیدرها و افراد پیشرو در این حوزه است. نمیتوان انتظار داشت یک دانشجو یا فردی که تازه وارد مسیر دانشگاهی و پژوهشی شده، به تنهایی این ارتباط را شکل دهد. این ارتباط باید از سطوح راهبری و به صورت هدفمند ایجاد شود.
وی خطاب به دانشجویان تأکید کرد: دانشجویان باید سواد تئوریک خود را در این زمینه افزایش دهند تا بتوانند فرضیههای پژوهشی قوی مطرح کنند. متاسفانه برخی پایاننامهها و طرحهای تحقیقاتی هزینه زیادی از نظر مواد، نیروی انسانی و زمان صرف میکنند، اما فرضیه قدرتمندی پشت آنها وجود ندارد. در حالی که تحقیقات علمی در دنیا بر پایه فرضیات قوی شکل میگیرند و زمانی که این فرضیات اثبات شوند، میتوانند مسیرهای جدیدی در علم و صنعت ایجاد کنند.
سیادت در پایان با اشاره به ماهیت علم و پژوهش خاطرنشان کرد: محققان علمی در دنیا لزوما با فعالیت علمی به میلیونر یا میلیاردر تبدیل نمیشوند و اگر کسی صرفا به دنبال کسب درآمد است، مسیرهای دیگری برای این هدف وجود دارد؛ اما علم نیازمند پژوهشگرانی است که با دانش، فرضیهپردازی و تحقیق عمیق، زمینه توسعه آن را فراهم کنند.
خبرنگار: فرزانه صدقی