اخیرا مجلس شورای اسلامی کلیات طرحی تحت عنوان «مقابله با نفوذ سرویسهای اطلاعاتی و دولتها یا نهادهای بیگانه در کشور» را به تصویب رسانده است؛ طرحی که بر اساس جزئیات مطرحشده درباره آن، برای هرگونه همکاری عملی با دانشگاهها، مؤسسات و سازمانهای خارجی که به تأیید وزارت اطلاعات نرسیده باشند، مجازات حبس در نظر گرفته شده است. این مصوبه با انتقادهای گستردهای روبهرو شده و منتقدان معتقدند چنین رویکردی میتواند محدودیتهای تازهای برای جامعه علمی ایجاد کند و حتی به تشدید مهاجرت نخبگان و پژوهشگران منجر شود.
به گزارش سیناپرس، در واکنش به مطالب منتشرشده در برخی رسانهها درباره جزئیات طرح «مقابله با نفوذ سرویسهای اطلاعاتی و دولتها یا نهادهای بیگانه» و پیشبینی مجازات حبس برای همکاری علمی با دانشگاهها و موسسات خارجی که مورد تایید وزارت اطلاعات نباشند، تاکید شده است آنچه در صحن علنی مجلس به تصویب رسیده، صرفا کلیات این طرح بوده و جزئیات آن هنوز بررسی نشده است.
با این حال، طرح موضوع محدودیت همکاری علمی با مراکز و دانشگاههای خارجی، انتقادها و نگرانیهایی را در جامعه دانشگاهی به دنبال داشته است؛ چراکه ارتباطات علمی بینالمللی بخش مهمی از فعالیتهای پژوهشی، تبادل دانش، انتشار مقالات و تربیت نیروی متخصص در دانشگاههای جهان محسوب میشود.
اعضای هیئت علمی؛ از گزینشهای مکرر تا نگرانی برای آینده شغلی
دکتر حسین آخانی، استاد تمام دانشکده زیستشناسی دانشگاه تهران با انتقاد از چنین رویکردی، به شرایط دشوار اعضای هیئت علمی در کشور اشاره کرد و به خبرنگار سیناپرس گفت: یک عضو هیئت علمی از زمان ارائه درخواست استخدام، باید مراحل متعدد و سختگیرانه گزینش را پشت سر بگذارد؛ فرایندی که پس از استخدام نیز پایان نمییابد و در مراحل مختلف تغییر وضعیت شغلی ادامه پیدا میکند.
به گفته وی، عضو هیئت علمی پس از استخدام و در مراحل مختلفی مانند تغییر وضعیت و ارتقای مرتبه علمی، بار دیگر با فرایندهای گزینشی مواجه میشود و همین مسئله موجب میشود همواره نسبت به شرایط شغلی خود حساس باشد و مراقب باشد اقدامی انجام ندهد که بهانهای برای به خطر افتادن موقعیت شغلی او ایجاد کند.
وی تاکید کرد: اشاره به این شرایط از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد اعضای هیئت علمی تا چه اندازه باید نسبت به حفظ موقعیت شغلی خود حساس باشند؛ در حالی که پس از عبور از این مراحل، انتظار میرود بتوانند فعالیت حرفهای و علمی خود را با آزادی و تمرکز بیشتری دنبال کنند.
علم ماهیتی بینالمللی دارد
این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به ماهیت بینالمللی علم گفت: هنگامی که وزارت علوم و جمهوری اسلامی ایران بر انتشار مقالات بینالمللی و کسب رتبههای بالاتر دانشگاهها و افزایش اعتبار جهانی آنها تاکید دارند، اعضای هیئت علمی نیز باید برای تحقق همین اهداف تلاش کنند.
به گفته وی، یک استاد دانشگاه برای حفظ جایگاه علمی خود، افزایش اعتبار دانشگاه و تربیت دانشجویان توانمند، ناگزیر از ارتباط با جامعه علمی بینالمللی است و انتشار مقالات علمی در مجلات معتبر نیز بخشی از همین فرایند محسوب میشود.
وی افزود: این ضرورت در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که کشور سالهاست با تحریمهای شدید بینالمللی مواجه است و دسترسی پژوهشگران به بسیاری از امکانات و تجهیزات علمی محدود شده است.
پژوهشگر ایرانی با امکانات محدود چگونه با جهان رقابت کند؟
آخانی با اشاره به هزینههای بالای فعالیتهای پژوهشی در کشور اظهار کرد: در شرایط تحریم، انجام یک آزمایش پژوهشی در ایران گاهی چندین برابر هزینه انجام همان آزمایش توسط یک پژوهشگر در کشورهای غربی یا کشورهایی است که با محدودیتهای مشابه مواجه نیستند.
او ادامه داد: عضو هیئت علمی در چنین شرایطی باید از یک سو جایگاه علمی خود را حفظ کند، از سوی دیگر نیازهای پژوهشی دانشجویانش را تامین کند و در نهایت برای اعتبار علمی دانشگاه و کشور نیز تلاش کند؛ در حالی که بودجههای پژوهشی کافی در اختیار ندارد.
این استاد تمام دانشگاه تهران با انتقاد از پایین بودن اعتبارات پژوهشی گفت: گرنتهای تحقیقاتی در کشور سالهاست در سطح پایینی قرار دارند و در برخی موارد میزان این حمایتها به اندازهای اندک است که حتی امکان تامین بخش محدودی از نیازهای پژوهشی را نیز فراهم نمیکند.
به گفته آخانی، در چنین شرایطی، رقابت با جامعه علمی جهان بدون استفاده از ظرفیت همکاریهای بینالمللی بسیار دشوار خواهد بود.
همکاری بینالمللی؛ فرصتی برای جبران کمبود امکانات
این استاد دانشگاه تهران، همکاریهای بینالمللی را یکی از راههای جبران بخشی از محدودیتهای پژوهشی کشور دانست و گفت: همکاری با دانشگاهها و مراکز پژوهشی خارجی این امکان را فراهم میکند که بخشی از هزینههای سنگین تحقیقات که تامین آن در داخل کشور دشوار یا غیرممکن است، از سوی دانشگاه یا نهاد علمی طرف همکاری تامین شود.
او با اشاره به تجربه خود در این زمینه توضیح داد که طی سالهای گذشته برای دانشجویان دکتری و کارشناسی ارشد خود تلاش کرده است با استادان مطرح دانشگاههای مختلف جهان همکاری کند.
به گفته وی، در این همکاریها بخشی از هزینههای پژوهشی توسط مراکز علمی طرف همکاری تامین شده و برخی دانشجویان نیز برای انجام بخشهایی از فعالیتهای تحقیقاتی خود به کشورهای مختلف اعزام شدهاند.
آخانی تأکید کرد: نتیجه این همکاریها، انتشار مقالات علمی در سطح بینالمللی، افزایش اعتبار دانشگاه و تربیت و فارغالتحصیلی دانشجویان موفقتر بوده است.
محدود کردن همکاریهای علمی، روزنههای پژوهش را میبندد
این استاد دانشگاه با اشاره به محدودیتهای جدید مطرحشده گفت: اعضای هیئت علمی طی سالهای گذشته تلاش کردهاند از ظرفیتهای محدودی که برای ادامه فعالیت پژوهشی در اختیار دارند استفاده کنند و همکاری بینالمللی یکی از همین روزنهها بوده است.
او افزود: اگر همکاری یک پژوهشگر با یک استاد دانشگاه یا مرکز پژوهشی خارجی منوط به دریافت مجوز از وزارت اطلاعات شود، این پرسش مطرح است که آیا دستگاههای اطلاعاتی میتوانند میلیونها پژوهشگر و استاد دانشگاه در سراسر جهان را بررسی و مشخص کنند که همکاری با کدامیک مجاز و با کدامیک غیرمجاز است؟
آخانی چنین فرایندی را از نظر فنی غیرممکن دانست و هشدار داد که در صورت اجرای آن، احتمال دارد تصمیمگیریها در برخی موارد سلیقهای شود.
خطر همکاریهای پنهانی و در نهایت مهاجرت
به گفته آخانی، یکی دیگر از پیامدهای چنین محدودیتی میتواند سوق دادن برخی افراد به سمت همکاریهای غیررسمی و پنهانی باشد؛ موضوعی که خود میتواند خطرات بیشتری ایجاد کند.
او در عین حال، پیامد مهمتر را احتمال تصمیم پژوهشگران برای ترک کشور دانست و گفت: وقتی یک محقق برای انجام یک فعالیت پژوهشی ساده با کمبود بودجه و امکانات مواجه است، محدودیتهای متعدد دارد و در عین حال برای انجام همان فعالیت باید وارد فرایندهای پیچیده اداری و امنیتی شود، ممکن است در نهایت از ادامه فعالیت پژوهشی منصرف شود.
آخانی تصریح کرد: چنین فردی ممکن است تصمیم بگیرد دیگر وارد فعالیت پژوهشی نشود و به دنبال کار و زندگی دیگری برود یا در نهایت کشور را ترک کند.
او در پایان هشدار داد: اگر پژوهشگر احساس کند برای ادامه فعالیت علمی خود در داخل کشور با محدودیتهای فزاینده مواجه است، امکان دارد در نهایت «عطای پژوهش را به لقایش ببخشد» و مسیر مهاجرت را انتخاب کند؛ مسیری که میتواند به خروج بخشی از سرمایه انسانی و علمی کشور منجر شود.
خبرنگار: فرزانه صدقی