همهچیز در این دنیا از زمانی تغییر کرد که این گوشیهای هوشمند روانه بازار شدند و تمام دنیا در همان نمایشگرهای چند اینچی جا گرفت. حالا دیگر فقط کافی است یک کلیک کنید تا به آن سوی کره زمین متصل شوید و ببینید فلان بازیگر و خواننده معروف روزهایش را چگونه میگذراند.
به گزارش سیناپرس، از همه اینها که بگذریم، هر صفحهای را که نگاه میکنید، پر است از خبرهای ریز و درشتی که بعضی از آنها قند توی دلتان آب میکنند و بعضی دیگر آشوب به جانتان میاندازند. خوب و بدش با هم است و نمیتوانید آنها را از هم جدا کنید.
وقتی همهچیز در یک صفحه جا میشود
حالا تصور کنید نوجوانی را که تازه میخواهد شخصیت و هویتش را بشناسد و عزتنفس و اعتمادبهنفسی برای خودش دستوپا کند؛ وارد فضایی میشود که آن را نمیشناخته و حالا قرار است روز و شبش را با آن بگذراند. همین فضا میشود یک معیار شناخت برای خودش و همسنوسالانش.
البته این تصویر فقط یک نگرانی شخصی یا خانوادگی نیست. سازمان جهانی بهداشت هم در سالهای اخیر بارها درباره رابطه بین محیطهای دیجیتال و سلامت روان نوجوانان هشدار داده و تأکید کرده که این فضا میتواند هم فرصت ایجاد کند و هم خطر. ارتباط با دیگران، یادگیری و پیدا کردن آدمهایی با علایق مشترک از مزایای فضای آنلاین است، اما در کنار آن، استفاده مشکلساز از شبکههای اجتماعی، مواجهه با محتوای آسیبزا، آزار و اذیت آنلاین و اختلال در خواب و فعالیتهای روزمره هم مطرح است.
دنیای مجازی، دیگر مجازی نیست
خیلی از روانشناسان معتقدند که باید با راهکارهایی، ساعات استفاده نوجوانان از فضای مجازی و شبکههای اجتماعی را کمتر کرد تا آنها بیشتر وقت خود را با خانواده و دنیای واقعی سپری کنند؛ غافل از اینکه همین فضای مجازی، از هر دنیای واقعیای برای آنها واقعیتر شده است.
اصلاً دیگر نمیتوان به آن لفظ «دنیای مجازی» داد؛ چراکه هر آنچه درونش رخ میدهد، بخشی از واقعیت زندگی است یا اگر هم واقعی نیست، افراد تلاش میکنند واقعی به نظر برسد؛ مثل برخی بلاگرهایی که تلاش دارند فقط روی پرزرقوبرق زندگیشان را به رخ فالوورهایشان بکشند و به همین بهانه، لایک و کامنت بیشتری برای خودشان دستوپا کنند.
مقایسهای که از یک لایک شروع میشود
همینجاست که آفتها شروع میشود و خیلی از آدمها که نوجوانها هم بخشی از آنها هستند، همین ظاهرسازیها را باور میکنند. مقایسه کردن زندگیشان با زندگیهایی که در فضای مجازی میبینند، تازه آغاز ماجراست.
یک نوجوان ممکن است خودش را با تصویری مقایسه کند که هرگز تصویر کاملی از زندگی صاحب آن صفحه نیست؛ تصویری انتخابشده، ویرایششده و گاهی ساختهشده برای دیده شدن. از طرف دیگر، نوجوان در سنی قرار دارد که نگاه دیگران و پذیرفته شدن برایش اهمیت زیادی پیدا میکند و همین میتواند مقایسه اجتماعی را برای او پررنگتر کند.
گزارشها هم با وجود تأکید بر مزایای احتمالی شبکههای اجتماعی، هشدار داده که هنوز نمیتوان گفت این فضا برای کودکان و نوجوانان به اندازه کافی ایمن است.
در این گزارش ها آمده است نوجوانانی که بیش از سه ساعت در روز از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند، با دو برابر خطر بروز برخی مشکلات سلامت روان، مانند علائم افسردگی و اضطراب، مواجهاند. البته خود گزارش ها هم تأکید میکند که رابطه میان شبکههای اجتماعی و سلامت روان پیچیده است و هنوز پرسشهای مهمی درباره علت و معلول و نوع محتوای آسیبزا بیپاسخ مانده است.
روی دیگر سکه
اما وقتی با هادی زینعلی، مشاور تعلیم و تربیت، صحبت میکنم، جور دیگری حرف میزند و انگار از خود دنیای نوجوانان سخن میگوید. او معتقد است فضای مجازی لزوماً برای نوجوانان استرس به همراه ندارد و حتی میتواند برای آنها آرامش ایجاد کند. از نگاه او، هر کسی بخواهد نوجوانان را از موبایل، اینستاگرام و کلاً فضای مجازی دور کند، راه را اشتباه رفته است.
به گفته زینعلی، این گروه سنی از بدو تولد با گوشیهای هوشمند و فضای مجازی بزرگ شدهاند. در واقع، هر ایدهای که منتهی به ایجاد محدودیت کامل در استفاده از فضای مجازی برای این گروه سنی شود، تخیل است و مبارزهای است که از قبل در آن شکست خوردهایم.
محدودیت، راهحل نیست
به گفته او، شاید ما بهعنوان والدین آنها بارها گوشزد کرده باشیم که گوشی را رها کنند و از فضای مجازی دور شوند، اما آنها نپذیرفتهاند.
البته این نگاه متفاوتی که یک مشاور تعلیم و تربیت دارد، به معنای نادیده گرفتن آسیبهای فضای مجازی نیست. حتی دادههای جدیدتر هم نشان میدهد مسئله فقط تعداد ساعتهایی که نوجوان در فضای مجازی میگذراند نیست؛ نوع استفاده و محتوایی که میبیند هم اهمیت دارد.
سازمان جهانی بهداشت در گزارشی که در سال ۲۰۲۴ منتشر کرد، براساس دادههای حدود ۲۸۰ هزار نوجوان ۱۱، ۱۳ و ۱۵ ساله در ۴۴ کشور و منطقه اعلام کرد: ۱۱ درصد نوجوانان نشانههایی از «استفاده مشکلساز از شبکههای اجتماعی» دارند؛ یعنی در کنترل استفاده خود مشکل دارند، استفاده از شبکههای اجتماعی را به فعالیتهای دیگر ترجیح میدهند یا با پیامدهای منفی آن در زندگی روزمره مواجه میشوند. این رقم در سال ۲۰۱۸ حدود ۷ درصد گزارش شده بود.
پس شاید مسئله اصلی این نباشد که نوجوان را از این فضا بیرون بکشیم؛ مسئله این باشد که بفهمیم او در این فضا چه میکند و چرا آن را دوست دارد.
چون برای نوجوان امروز، فضای آنلاین فقط جایی برای وقتگذرانی نیست. بخشی از ارتباطات، سرگرمی، یادگیری و حتی شکلگیری روابط اجتماعی او در همین فضا اتفاق میافتد. سازمان جهانی بهداشت هم تأکید کرده که نوجوانانی که استفاده سنگین اما غیرمشکلساز از شبکههای اجتماعی دارند، میتوانند از حمایت همسالان و ارتباط اجتماعی بیشتر بهرهمند شوند.
بنابراین شاید گفتن جملههایی مثل «گوشیات را کنار بگذار» یا «اینستاگرام را پاک کن» بهتنهایی جواب ندهد. نوجوانی که بخش مهمی از زندگی اجتماعیاش در فضای آنلاین جریان دارد، احتمالاً این توصیه را نه بهعنوان یک راهنمایی، بلکه بهعنوان تلاش برای حذف بخشی از زندگی خودش میبیند.
از آن طرف هم رها کردن کامل نوجوان در این فضا نمیتواند راهحل باشد. درست همینجا است که نقش خانواده، مدرسه و خود پلتفرمها جدی میشود. سازمان جهانی بهداشت مدام بر آموزش سواد دیجیتال، گفتوگوی باز با نوجوانان، ایجاد محیطهای آنلاین امنتر و آموزش مهارتهای تفکر انتقادی تأکید میکند.
شاید بهتر باشد به جای اینکه مدام از نوجوان بخواهیم از فضای مجازی فاصله بگیرد، یک بار هم از خودمان بپرسیم چرا این فضا برای او اینقدر جذاب است؟ چه چیزی را آنجا پیدا میکند که شاید در دنیای واقعی کمتر پیدا کرده است؟ دیده شدن؟ ارتباط؟ سرگرمی؟ پذیرفته شدن؟ یا شاید فقط جایی برای فرار از فشارهایی که در دنیای واقعی تجربه میکند؟
هادی زینعلی دقیقاً از همین زاویه به ماجرا نگاه میکند؛ اینکه نمیتوان نوجوان امروز را با قواعد نوجوان چند دهه قبل تربیت کرد. او در جهانی بزرگ شده که موبایل و فضای مجازی بخشی از زندگی روزمرهاش بوده و هست.
بنابراین، شاید مسئله دیگر «بودن یا نبودن نوجوان در فضای مجازی» نباشد؛ مسئله این است که چطور در این فضا زندگی کند، بدون اینکه فضای مجازی تمام زندگیاش شود.
چراکه نه میشود نوجوان را از دنیای دیجیتال حذف کرد و نه میشود چشم روی آسیبهایش بست. راهی که باقی میماند، شناختن همین دنیایی است که نوجوان در آن زندگی میکند؛ نه اینکه فقط از بیرون بایستیم و مدام به او بگوییم: «بیا بیرون!»
گزارش:ندا اظهری