پژوهشگران دریافتهاند: انسانها، چه نابینا و چه بینا، تنها با ۱۰ هفته تمرین قادر به یادگیری پژواکیابی هستند؛ مهارتی که نهتنها امکان تشخیص محیط از طریق بازتاب صدا را فراهم میکند، بلکه ساختار و عملکرد مغز را نیز تغییر میدهد.
به گزارش سیناپرس به نقل از ScienceAlert، پژوهش جدید دانشمندان نشان میدهد انسانها میتوانند تنها طی ۱۰ هفته، مهارت پژواکیابی (Echolocation) را بیاموزند؛ قابلیتی که خفاشها و دلفینها برای جهتیابی و شناسایی محیط از آن استفاده میکنند. این آموزش علاوه بر بهبود توانایی تشخیص محیط با استفاده از صدا، باعث ایجاد تغییرات قابل توجهی در ساختار مغز نیز میشود.
پژواکیابی روشی است که در آن فرد با تولید صدا، مانند کلیکهای دهانی و تحلیل پژواک بازگشتی از اجسام، موقعیت و شکل موانع اطراف خود را تشخیص میدهد. این روش سالهاست توسط برخی افراد نابینا برای حرکت در محیط به کار گرفته میشود، اما نتایج پژوهشها نشان میدهد افراد بینا نیز میتوانند این مهارت را فرا بگیرند.
در مطالعهای که سال ۲۰۲۱ توسط پژوهشگران دانشگاه دورهام بریتانیا و در نشریه PLOS One منتشر شد، مشخص شد ۱۰ هفته آموزش برای یادگیری این مهارت کافی است. اکنون همان گروه تحقیقاتی در پژوهشی تازه که در مجله Cerebral Cortex منتشر شده، بررسی کردهاند این دوره آموزشی چه تأثیری بر مغز انسان میگذارد.
در این تحقیق، اسکن مغزی ۲۶ داوطلب نابینا و بینا پیش و پس از دوره آموزشی بررسی شد. پژوهشگران بهطور ویژه تغییرات دو بخش مهم مغز را مطالعه کردند؛ قشر بینایی اولیه (V1) که مسئول پردازش اطلاعات دیداری است و قشر شنوایی اولیه (A1) که پردازش صداها را بر عهده دارد.
نتایج نشان داد: پس از پایان دوره، قشر بینایی افراد، حتی در افراد بینا، نسبت به پژواک صداها حساس شده است؛ به عبارت دیگر، بخشی از مغز که معمولاً برای پردازش تصاویر به کار میرود، در تشخیص اطلاعات صوتی نیز نقش فعالی پیدا کرده است.
پژوهشگران میگویند این یافته برای نخستین بار نشان میدهد مغز انسان در بزرگسالی نیز از انعطافپذیری بالایی برخوردار است و میتواند عملکرد نواحی حسی خود را متناسب با نیازهای جدید تغییر دهد.
به گفته محققان، توانایی قشر بینایی برای پردازش اطلاعاتی از حسی دیگر، ویژگی طبیعی مغز انسان است و به نابینایی یا محرومیت طولانیمدت از بینایی وابسته نیست. هرچند برخی تفاوتهای جزئی در تغییرات ساختاری مغز افراد نابینا و بینا مشاهده شد، اما روند کلی سازگاری در هر دو گروه مشابه بود.
در بخش دیگری از این گزارش، پژوهشگران به مطالعهای دیگر اشاره کردهاند که در سال ۲۰۲۵ روی مغز دلفینها و نهنگهای بدون دندان انجام شد. این تحقیق نشان داد تکامل طی حدود ۳۰ میلیون سال باعث ایجاد تغییرات ویژهای در مغز دلفینهای دارای توانایی پژواکیابی شده است.
بررسیها نشان داد : دلفینها نسبت به نهنگهایی که از پژواکیابی استفاده نمیکنند، ارتباط عصبی بسیار قویتری میان بخش شنوایی مغز و مخچه دارند؛ ناحیهای که امروزه دانشمندان آن را علاوه بر کنترل حرکت، مرکز مهمی برای یکپارچهسازی اطلاعات حسی و پیشبینی سریع رویدادها میدانند.
به اعتقاد پژوهشگران، این یافتهها نشان میدهد: هنوز اطلاعات زیادی درباره نحوه تأثیر پژواکیابی بر مغز انسان و جانوران در دست نیست و مطالعات آینده میتواند ابعاد تازهای از انعطافپذیری مغز و توانایی آن در بهرهگیری همزمان از حواس مختلف را آشکار کند.
مترجم: مهگل غفاری