مطالعهای تازه نشان میدهد پشهها میتوانند یاد بگیرند که ماده مؤثر موجود در بسیاری از اسپریهای ضدحشرات را با غذا مرتبط بدانند؛ یافتهای که درک دانشمندان از عملکرد این محصولات را دگرگون میکند.
به گزارش سیناپرس، دافعهای حشرات سالهاست یکی از مهمترین ابزارهای مقابله با بیماریهای منتقلشده توسط پشهها به شمار میروند. با این حال، پژوهشی جدید نشان میدهد مادهای که به عنوان مؤثرترین ترکیب در بسیاری از این محصولات شناخته میشود، در شرایط خاص ممکن است نتیجهای غیرمنتظره داشته باشد: جذب پشههایی که آن را با دسترسی به غذا مرتبط کردهاند.
این تحقیق که در نشریه Journal of Experimental Biology منتشر شده، به سرپرستی «کلودیو لازاری» از دانشگاه تور فرانسه انجام شده است. نتایج آن نشان میدهد پشهها قادرند از طریق فرایند یادگیری و شرطیسازی، میان بوی ماده دافع حشرات DEET و دریافت خون به عنوان منبع غذایی ارتباط برقرار کنند.
DEET؛ استاندارد طلایی دافعهای حشرات
ماده شیمیایی N,N-diethyl-meta-toluamide که بیشتر با نام DEET شناخته میشود، بیش از هشت دهه است که در تولید دافعهای حشرات مورد استفاده قرار میگیرد. این ماده به دلیل اثربخشی بالا، ماندگاری چندساعته و هزینه پایین تولید، به پرکاربردترین ترکیب ضدپشه در جهان تبدیل شده است.
کاربرد DEET در پیشگیری از بیماریهایی مانند مالاریا، تب دنگی، چیکونگونیا، ویروس راس ریور و آنسفالیت ژاپنی اهمیت ویژهای دارد؛ بیماریهایی که به گفته متخصصان، به دلیل افزایش سفرهای بینالمللی، گسترش شهرنشینی و تغییرات اقلیمی در بسیاری از نقاط جهان رو به افزایش هستند.
با وجود استفاده گسترده از این ماده، دانشمندان هنوز به طور کامل نمیدانند DEET دقیقاً چگونه عمل میکند. برخی مطالعات نشان دادهاند این ماده با مختل کردن سیستم بویایی پشهها، آنها را در شناسایی میزبان دچار سردرگمی میکند. تحقیقات دیگر نیز از وجود پاسخهای فیزیولوژیک و رفتاری در پشهها خبر دادهاند.
پشهها چگونه طعمه خود را پیدا میکنند؟
پشههای ماده برای تولید تخم به پروتئین موجود در خون نیاز دارند. آنها برای یافتن میزبان از مجموعهای از نشانههای شیمیایی و فیزیکی استفاده میکنند؛ از جمله دیاکسیدکربن بازدم انسان، اسید لاکتیک موجود در عرق و ترکیبات شیمیایی دیگری که بوی بدن هر فرد را منحصربهفرد میکند.
این حشرات سیگنالهای محیطی را از طریق آنتنها، خرطوم و اندامهای حسی اطراف دهان خود دریافت و پردازش میکنند.
آزمایش شرطیسازی پشهها
محققان برای بررسی تأثیر DEET، پشهها را در قفسهای کوچک قرار دادند و واکنش آنها را به یک منبع خون گرم ثبت کردند. سپس مجموعهای از آزمایشهای شرطیسازی کلاسیک طراحی شد که در آن پشهها با ترکیبهای مختلفی از گرما، بوی DEET و فرصت تغذیه از خون مواجه میشدند.
نتایج نشان داد پشههایی که هنگام تغذیه از خون در معرض DEET قرار گرفته بودند، پس از پایان دوره آموزش، هنگام مواجهه مجدد با این ماده واکنش بیشتری برای نیش زدن نشان میدادند.
در مقابل، زمانی که DEET پیش از ارائه منبع خون در اختیار پشهها قرار میگرفت، آنها از نزدیک شدن و تلاش برای تغذیه خودداری میکردند.
آزمایش روی دست انسان
برای ارزیابی نتایج در شرایطی نزدیکتر به واقعیت، یکی از پژوهشگران دستهای خود را در معرض پشهها قرار داد. یکی از دستها با DEET پوشانده شده بود و دست دیگر بدون دافع حشرات باقی ماند.
بر اساس نتایج، حدود نیمی از پشههایی که طی آزمایشها آموزش دیده بودند، تلاش کردند دست آغشته به DEET را نیش بزنند. این در حالی بود که تمام پشههای آموزشندیده از دست پوشیدهشده با DEET دوری کردند و به سمت دست بدون دافع حشرات رفتند.
آیا باید نگران باشیم؟
پژوهشگران تأکید میکنند که نتایج این مطالعه به معنای بیاثر بودن یا خطرناک بودن دافعهای حاوی DEET نیست. تمامی آزمایشها در شرایط کاملاً کنترلشده آزمایشگاهی انجام شدهاند و هنوز مشخص نیست چنین رفتارهایی تا چه اندازه در محیطهای واقعی رخ میدهد.
با این حال، یافتههای جدید نشان میدهد واکنش پشهها به DEET تنها یک پاسخ فیزیولوژیک ساده نیست و عوامل شناختی و رفتاری نیز در آن نقش دارند. به بیان دیگر، پشهها میتوانند برخی تجربهها را به خاطر بسپارند و بر اساس آنها رفتار خود را تغییر دهند.
دانشمندان اکنون این پرسش را مطرح میکنند که اگر غلظت DEET به اندازه کافی بالا نباشد تا پشه را دفع کند، اما در زمان تغذیه قابل تشخیص باشد، آیا ممکن است برخی پشهها به مرور این بو را با دسترسی به خون مرتبط کنند؟
گامی به سوی نسل جدید دافعهای حشرات
محققان معتقدند برای پاسخ به این سؤال به مطالعات بیشتری در شرایط نزدیک به محیط طبیعی نیاز است. با این وجود، این پژوهش اطلاعات ارزشمندی درباره نحوه عملکرد یکی از مهمترین ابزارهای مقابله با بیماریهای منتقله از پشهها فراهم کرده است.
کارشناسان تأکید میکنند که DEET همچنان یکی از مؤثرترین روشهای محافظت در برابر نیش پشهها محسوب میشود و مردم نباید بر اساس این مطالعه استفاده از آن را کنار بگذارند. اما درک بهتر از نحوه یادگیری و رفتار پشهها میتواند در آینده به طراحی دافعهای حشرات کارآمدتر و پایدارتر منجر شود؛ محصولاتی که نه تنها سیستم حسی پشهها را مختل میکنند، بلکه امکان سازگاری رفتاری این حشرات با مواد دافع را نیز کاهش میدهند.
مترجم:مهگل غفاری