یافته های جدید تیمی از پژوهشگران با مشارکت یاسمین ستایش پور، محقق ایرانی دانشگاه دوک نشان می دهد عارضه آسیت یا تجمع مایع در شکم به سلولهای سرطانی کمک میکند تا زنده مانده و گسترش یابند در این شرایط دارویی که دههها برای کاهش کلسترول مصرف می شد ممکن است بتواند از رشد سلول های سرطانی جلوگیری کند.
به گزارش سیناپرس، یافتههای جدید پژوهشگران دانشگاه دوک که بر پایه آزمایشها و تحلیل نمونههای بیماران استوار است، نشان میدهد که این دارو اگرچه درمانی مستقیم برای سرطان تخمدان محسوب نمیشود. اما به دلیل ایجاد تغییر محیطی که سرطان به آن وابسته است، میتواند سلول های سرطانی را نسبت به درمانهای موجود آسیبپذیرتر سازد.
دکتر جین تسان چی نویسنده ارشد این مطالعه و استاد بخش ژنتیک مولکولی و میکروبیولوژی دانشگاه دوک در رابطه با موضوع فوق می گوید: پزشکان عمدتاً آسیت را به عنوان یک علامت بیماری دیدهاند، نه پیشران فعال آن. ما آموختهایم که این مایع مزیت بقایی به سرطان میبخشد که خلأ بزرگ در درک چگونگی گسترش سرطان تخمدان را پر میکند.
به طور عمومی پزشکان برای تسکین درد، بهبود تحرک و آسانتر کردن تنفس، آسیت را تخلیه میکنند که حتی اگر مانع پیشرفت بیماری نشود، به بیماران آرامش میبخشد. این مایع در ۹۰ درصد موارد سرطان تخمدان پیشرفته رخ میدهد.
بر اساس مطالعه جدید، آسیت مانند سپری عمل کرده و به سلولهای سرطانی کمک میکند تا از نوع خاصی از مرگ سلولی به نام فرپتوز فرار کنند. فرپتوز نوعی زنگزدگی سلولی است و زمانی رخ میدهد که آهن داخل سلول با برخی چربیها واکنش داده و غشای سلولی را تکهتکه میکند. بسیاری از سلولهای سرطانی متاستاتیک و به ویژه آنهایی که آزادانه در حفره شکم شناور هستند و به دنبال مکانهای جدید برای رشد میگردند به طور طبیعی در برابر این نوع آسیب آسیبپذیرند.
دانشمندان در این پژوهش، خطوط سلولی سرطانی و نمونههای توموری مشتقشده از بیماران را در مایع آسیت جمعآوریشده از بیماران قرار دادند تا واکنش آنها را در برابر محرکهای ایجادکننده «فرپتوز» بررسی کنند. نتایج نشان داد که این مایع با تغییر الگوی ذخیرهسازی چربیها و تنظیم سطح آهن درون سلولها، مانع از وقوع فرپتوز شده و از بقای سلولهای سرطانی محافظت میکند. جالب توجه آنکه این اثر محافظتی حتی در غلظتهای بسیار ناچیز نیز مشهود بود؛ به طوری که قرارگیری سلولها تنها به مدت ۲ درصد در معرض این مایع، کافی بود تا آنها را از نابودی نجات دهد، هرچند در شرایط بالینی، سلولهای سرطانی کاملاً در حجم زیادی از این مایع محاط هستند.
یاسمین ستایشپور، نویسنده ارشد این مطالعه و دانشجوی دکتری ژنتیک مولکولی و میکروبیولوژی دانشگاه دوک، درباره یافتهها اظهار داشت: آنچه ما را شگفتزده کرد، ماهیت انتخابی این اثر محافظتی بود. آسیت سلولهای سرطانی را در برابر سایر مکانیسمهای شناختهشده مرگ سلولی مانند آپوپتوز یا نکروز، ایمن نمیکرد، بلکه به طور خاص مسیر فرپتوز را مسدود مینمود.
برای کشف ریشه این پدیده، تیم تحقیقاتی آسیت را به اجزای تشکیلدهندهاش نظیر لیپیدها، پروتئینها و مولکولهای کوچک تجزیه کردند و تأثیر حذف هر یک را آزمایش نمودند. نتایج نهایی نشان داد زمانی که لیپیدها حذف شدند، اثر محافظتی ناپدید شد. یاسمین ستایشپور در ادامه توضیح میدهد: این امر ثابت کرد که لیپیدها عامل کلیدی در کمک به بقای سلولهای سرطانی توسط آسیت هستند.
بر اساس این منطق، پژوهشگران ایده استفاده از داروهای کاهنده لیپید را برای شبیهسازی حذف لیپیدها از محیط آسیت مطرح کردند. در این راستا، داروی قدیمی «بزافیبریت» (Bezafibrate) که پیشتر برای کاهش تریگلیسیرید و تنظیم متابولیسم چربیها استفاده میشد، مورد آزمایش قرار گرفت. یافتهها حاکی از آن بود که این دارو حساسیت سلولها به فرپتوز را بازگرداند، اما این اثر تنها زمانی نمایان شد که مایع آسیت حضور داشته باشد و این دارو به تنهایی نه باعث مرگ سلولی شد و نه رشد تومور را در مدلهای حیوانی کند ساخت.
این نتیجه نشان داد که تأثیر دارو به شدت به محیط میکروسکوپی اطراف تومور وابسته است. محققان دریافتند که هدف قرار دادن این محیطِ غنی از چربی با استفاده از داروهای موجود ، میتواند سپر دفاعی سرطان را تضعیف کرده و سلولهای سرطانی را نسبت به درمانهای رایج آسیبپذیرتر سازد.
این مطالعه نشان میدهد که محیط اطراف تومور چه نقش تعیینکنندهای ایفا میکند. مایعات بیولوژیکی مانند آسیت صرفاً بستری برای حرکت سلولها نیستند، بلکه به صورت فعال در تسهیل و هدایت فرآیند متاستاز (گسترش سرطان) نقش دارند. محققان در خاتمه خاطرنشان کردند که این یافتهها میتوانند پیامدهایی فراتر از درمان سرطان تخمدان داشته باشند، چرا که سرطانهای دیگری نظیر سرطان روده بزرگ و لوزالمعده نیز قادر به گسترش در حفره شکمی هستند.
شرح کامل این مطالعه در آخرین شماره مجله تخصصی Nature Communicationsمنتشر شده و در اختیار پژوهشگران قرار دارد.
مترجم: احسان محمدحسینی