رمزگشایی از ژنهایی که عامل سرطاناند
بسیاری از مردم میدانند که بخشی از دلایل سرطان به ژنها مربوط است، اما پاسخ به این پرسش بسیار مهم است که ژنها که بخش بزرگی از هویت و ویژگیهای ما را میسازند چگونه تغییر کرده و باعث سرطان ایجاد میشوند؟ به نظر میرسد دانشمندان سرانجام موفق به رمزگشایی از این موضوع شدهاند.
به گزارش خبرگزاری سیناپرس، دانشمندان در مطالعات خود دریافتند که سرطان به دلیل جهشهای DNA ایجاد میشود. محققان DNA را «دستورالعمل زندگی» مینامند یعنی سلولهای بدن مثل یک ماشین کوچک بوده و این ماشین های کوچک، DNA را مانند کتاب راهنما میخوانند و از آن برای ساخت پروتئینها استفاده میکنند.
هر بخش از DNA که دستور ساخت یک پروتئین خاص را دارد، ژن نامیده میشود. برای درک بهتر این موضوع میوان تصور کرد این پروتئینها مثل چرخدندههای ماشین هستند؛ هر کدام وظیفهای دارند تا سلول سالم بماند و کار کند و برای هر کاری در سلول، پروتئینی ویژه وجود دارد.
اما سوال این است که اگر در این دستورالعمل اشتباهی رخ دهد چه میشود؟ این اشتباه همان چیزی است که به زبان علمی از آن با عنوان جهش ژنتیکی یاد میشود. در این میان سلولها پروتئینهایی دارند که کارشان پیدا کردن و تعمیر جهشهای DNA است.
اگر جهشی تعمیر نشود، سلول ممکن است پروتئین بیش از حد، خیلی کم یا پروتئینی ناکارآمد بسازد. بررسیهای انجام شده نشان میدهد، یکی از مسیرهای رایج سرطان این است که ژن مسئول تعمیر DNA خودش جهش پیدا کرده و پروتئین تعمیرکار از کار بیفتد.
معروفترین این پروتئینهای تعمیرکار، BRCA1 است. مطالعات محققان اثبات کرد اگر جهشی در ژن BRCA1 داشته باشید و سلول نتواند BRCA1 بسازد، جهشهای دیگر دی ان ای درست تعمیر نشده و انباشته میمانند.
در حالت عادی، یک جهش شاید مشکلی ایجاد نکند، اما اگر جهشهای بیشتری در یک سلول اضافه شود و مثلا یکی باعث تقسیم سریعتر سلول شود و دیگری مانع مرگ سلول غیرعادی شود، آن سلول دیگر نمیمیرد، نمیتواند تقسیم را متوقف کند و جهشهای بیشتری جمع میکند؛ در زبان پزشکی این رویداد یعنی سرطان.
هرچند ژنهای درگیر متفاوتاند، اما بیشتر سرطانها توسط جهشهای DNA انباشتهشده به وجود میآیند و این موضوع می تواند بر اثر پیری طبیعی که باعث برخی اشتباهات دی ان ای میشود، رخ داده یا به دلیل عوامل سرطانزا مانند اشعه فرابنفش UV، مواد شیمیایی خطرناک، سیگار و الکل و… ایجاد شده و سلول را از شرایط عادی خارج کند.
بررسیهای انجام شده نشان میدهد دو نوع اصلی جهش DNA وجود دارد: جهشهای ژرملاین germline که در سلولهای تولیدکننده تخمک و اسپرم رخ میدهند و ارثیاند و جهشهای سوماتیک somatic که در سلولهای دیگر بدن اتفاق میافتند و به فرزندان منتقل نمیشوند.
اگر جهش BRCA1 به طور اتفاقی در یک سلول معمولی رخ دهد، فقط همان یک سلول مشکل دارد. اما اگر یکی از والدین جهش germline در BRCA1 داشته باشد و شما آن را به ارث ببرید چه اتفاقی می افتد؟در این حالت، هر سلول بدن شما یک نسخه معیوب از BRCA1 دارد (چون هر ژن دو نسخه دارد؛ یکی از مادر، یکی از پدر).
البته نسخه سالم هم در سلولها وجود داشته و کار میکند، اما با حضور تریلیونها سلول در بدن، احتمال اشتباه خیلی بیشتر میشود. به عنوان مثال، فردی که جهش ارثی BRCA1 دارد، تا ۷۰ سالگی حدود ۶۵ درصد احتمال ابتلا به سرطان پستان و ۳۹ درصد احتمال سرطان تخمدان دارد. در مقابل، زنان بدون سابقه خانوادگی سرطان پستان، تا ۷۵ سالگی فقط ۹ تا ۱۲٫۵ درصد احتمال ابتلا دارند.
طی سال های اخیر، دانشمندان دهها «ژن سرطان» مانند BRCA1 کشف کردهاند. مثلا ژن TP53 (تیپی۵۳) که معمولا سلولهای غیرعادی را میکشد. جهش ژنتیکی ارثی TP53 باعث سندرم لی-فرامنی Li-Fraumeni syndrome در انسان میشود که تا ۶۰ سالگی حدود ۹۰ درصد احتمال ابتلا به یکی از انواع سرطان را به همراه دارد.
با این «ژنهای سرطان» چه میتوان کرد؟
واقعیت این است که شما نمیتوانید ژنهایتان را تغییر دهید و اگر جهش ارثی یا اکتسابی در یک ژن سرطانزا داشته باشید، فقط ریسک بالاتری برای برخی سرطانها دارید.
در این شرایط، بهترین کار، انتخاب سبک زندگی سالم است. توصیه میشود برای اجتناب از سرطان سیگار نکشید، الکل مصرف نکنید، ورزش منظم داشته باشید، رژیم غذایی متعادل داشته و در برابر آفتاب از خود محافظت کنید.
علاوه بر این اگر سابقه خانوادگی سرطان دارید، حتما با پزشک مشورت کنید. او میتواند شما را برای آزمایش ژنتیکی و مشاوره راهنمایی کند زیرا غربالگری سرطان در سنین پایینتر توصیه شده یا در موارد شدید، جراحی پیشگیرانه میتواند اثر بخش بوده و در همه سرطانها، تشخیص زود هنگام کلیدیترین نکته است.
مترجم: فاطمه کردی
