زندگی در قاب فیلترها؛
تاثیر شبکههای اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان
در شرایطی که بخش مهمی از روابط اجتماعی، هیجانها و حتی هویتیابی نوجوانان در شبکههای اجتماعی شکل میگیرد، استفاده مداوم از فضای مجازی به یکی از دغدغههای اصلی حوزه سلامت روان تبدیل شده است؛ فضایی که میتواند هم فرصتی برای ارتباط، یادگیری و حمایت باشد و هم زمینهساز اضطراب، افسردگی و آسیبهای روانی ماندگار اما چگونه استفاده از فضای مجازی را برای نوجوانان و جوانان به محیطی برای رشد تبدیل کنیم؟
به گزارش خبرگزاری سیناپرس، دکتر آسیه حسینپور فردی، فوقتخصص روانپزشکی کودک و نوجوان و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، با اشاره به تاثیرات دوگانه شبکههای اجتماعی بر سلامت روان نوجوانان، گفت: استفاده مداوم از شبکههای اجتماعی میتواند هم پیامدهای مثبت و هم آثار منفی قابلتوجهی بر سلامت روان نوجوانان داشته باشد و مدیریت آگاهانه این فضا، ضرورتی جدی و اجتنابناپذیر است.
وی با بیان اینکه شبکههای اجتماعی به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمره نوجوانان تبدیل شدهاند، افزود: این فضا میتواند امکان برقراری ارتباط، دریافت حمایت اجتماعی و شکلگیری حس تعلق به گروهها و جوامع آنلاین حمایتگر را برای نوجوانان فراهم کند.
دسترسی به آموزش و افزایش آگاهی
این فوقتخصص روانپزشکی کودک و نوجوان ادامه داد: یکی دیگر از جنبههای مثبت شبکههای اجتماعی، دسترسی آسان به اطلاعات و آموزش است؛ بهگونهای که نوجوانان میتوانند از این فضا برای یادگیری مهارتهای زندگی، افزایش آگاهی درباره سلامت روان و توسعه توانمندیهای فردی خود استفاده کنند.
پیامدهای منفی شایع در صورت استفاده افراطی
حسینپور فردی در ادامه به پیامدهای منفی شایع استفاده بیش از حد از فضای مجازی اشاره کرد و گفت: پژوهشها نشان میدهد بین استفاده افراطی از شبکههای اجتماعی و افزایش علائم افسردگی، اضطراب و احساس تنهایی در نوجوانان، همبستگی معناداری وجود دارد.
وی افزود: مواجهه مداوم با تصاویر آراسته، ایدهآل و سبک زندگی غیرواقعی در فضای مجازی، نوجوانان را در معرض مقایسههای ناسالم قرار میدهد که این موضوع میتواند به نارضایتی از تصویر بدنی، کاهش عزت نفس و شکلگیری احساس ناکافی بودن منجر شود.
این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، اختلال در خواب و کاهش تمرکز را از دیگر پیامدهای منفی استفاده بیرویه از شبکههای اجتماعی دانست و تصریح کرد: استفاده از تلفن همراه و شبکههای اجتماعی پیش از خواب، کیفیت خواب را کاهش میدهد و مصرف مداوم اینترنت نیز میتواند تمرکز نوجوانان را در تحصیل و فعالیتهای روزمره مختل کند.
قلدری سایبری؛ آسیب مخرب فضای مجازی
وی همچنین قلدری سایبری را یکی از آسیبهای جدی فضای مجازی عنوان کرد و گفت: فضای مجازی بستری برای آزار و اذیت آنلاین فراهم میکند که به دلیل ماهیت دائمی و عمومی بودن آن، میتواند آسیبهای روانی عمیق و گاه ماندگاری برای نوجوانان ایجاد کند.
آیا اعتیاد به فضای مجازی یک اختلال روانی است؟
حسینپور فردی با اشاره به راهنمای تشخیصی اختلالات روانی اظهار کرد: در DSM-5 که یکی از معیارهای اصلی تشخیص اختلالات روانپزشکی است، تنها «اختلال بازی اینترنتی» بهعنوان وضعیتی که نیازمند پژوهشهای بیشتر است مطرح شده و اعتیاد کلی به فضای مجازی یا شبکههای اجتماعی بهعنوان یک اختلال مستقل به رسمیت شناخته نشده است.
وی در عین حال تاکید کرد: با وجود این، از نظر بالینی، الگوی استفاده افراطی، غیرقابل کنترل و آسیبزا از فضای مجازی که با اختلال در عملکرد روزمره همراه باشد، نوعی «اعتیاد رفتاری» جدی محسوب میشود. این نوع رفتار با فعالسازی مراکز پاداش مغز، از جمله سیستم دوپامینی، میتواند سازوکاری مشابه سایر اعتیادها ایجاد کند.
راهکارهای فردی برای کاهش اثرات منفی
این فوقتخصص روانپزشکی کودک و نوجوان با تأکید بر ضرورت مدیریت آگاهانه فضای مجازی گفت: خاموشکردن اعلانها، تعیین محدودیت زمانی برای استفاده از شبکههای اجتماعی با کمک اپلیکیشنهای کنترلی و دور نگهداشتن تلفن همراه از فضای خواب، از مهمترین راهکارهای فردی برای کاهش آسیبهاست.
وی افزود: انتخاب هوشمندانه محتوا و دنبالکردن صفحات آموزشی و الهامبخش بهجای صفحاتی که احساس منفی یا مقایسههای ناسالم ایجاد میکنند، نقش مهمی در سلامت روان نوجوانان دارد.
به گفته وی، توجه به انگیزه استفاده از شبکههای اجتماعی و پرسش از خود درباره دلیل مراجعه به این فضا، میتواند به تنظیم بهتر الگوی مصرف کمک کند.
نقش خانواده و مدرسه در سلامت روان دیجیتال
حسینپور فردی نقش خانواده را در این زمینه بسیار مهم دانست و اظهار کرد: گفتوگوی بدون قضاوت درباره تجربیات آنلاین نوجوانان، نظارت هوشمندانه بهجای کنترل خشن و الگوسازی رفتاری والدین، از عوامل مؤثر در پیشگیری از آسیبهای روانی فضای مجازی است.
وی افزود: اولویتدادن به ارتباطات واقعی، برنامهریزی برای فعالیتها و تفریحات خانوادگی و تشویق روابط حضوری با دوستان، میتواند وابستگی نوجوانان به فضای مجازی را کاهش دهد.
این عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در پایان با اشاره به نقش مدارس و مراکز آموزشی گفت: آموزش سواد دیجیتال و رسانهای، تقویت مهارتهای زندگی مانند مدیریت استرس و ارتباط مؤثر و ارائه حمایتهای مشاورهای از سوی مدارس، نقش مهمی در شناسایی زودهنگام نوجوانان در معرض خطر و ارتقای سلامت روان دیجیتال آنان دارد.
