مالکیتفکری؛ رمز بقا و رشد صنایع فرهنگی ایران
مالکیت فکری(Intellectual Property) به ابداعات و دستاوردهای ذهنی اشاره دارد. اختراعات، آثار ادبی و هنری، نمادها، نام و تصاویر مورداستفاده در تجارت و به طور خلاصه، تمامی داراییهای نامشهودی که با استفاده از قدرت فکر و ذهن انسان پدید آمده است را می توان در قالب داراییهای فکری تعریف کرد.
به گزارش خبرگزاری سیناپرس، مالکیت فکری، بنا به تقسیمبندی سازمان جهانی مالکیت فکری«WIPO» به دو دسته اصلی مالکیت صنعتی(شامل پتنتها، نشانها و علائم تجاری، طراحیهای صنعتی و نشانهای جغرافیایی) و کپیرایت آثار ادبی (مانند رمان، شعر و نمایشنامه)، فیلم، موسیقی، آثار هنری (مانند نقشهها، نقاشیها، عکسها و مجسمهها) و همچنین طراحیهای معماری تقسیم میشود.
با این تعریف، مشخص میشود که مالکیت فکری نیز مانند سایر انواع مالکیت، دارای قابلیت ارزش افزایی است؛ در حقیقت «دارایی فکری» عامل شکل دهنده نظام مالکیت فکری است.
در مجموع شش گروه دارایی فکری وجود دارد:
1. علامت تجاری
ﻋﻼﻣﺖ ﯾﻌﻨﯽ ﻫﺮ ﻧﺸﺎن ﻗﺎﺑﻞ روﯾﺘﯽ ﮐﻪ ﺑﺘﻮاﻧﺪ ﮐﺎﻻﻫﺎ ﯾﺎ ﺧﺪﻣﺎت اﺷﺨﺎص ﺣﻘﯿﻘﯽ ﯾﺎ ﺣﻘﻮﻗﯽ را از ﻫﻢ ﻣﺘﻤﺎﯾﺰ ﺳﺎزد. ﻧﺎم ﺗﺠﺎرﺗﯽ ﯾﻌﻨﯽ اﺳﻢ ﯾﺎﻋﻨﻮاﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﻌﺮف و ﻣﺸﺨﺺ ﮐﻨﻨﺪه ﺷﺨﺺ ﺣﻘﯿﻘﯽ ﯾﺎ ﺣﻘﻮﻗﯽ ﺑﺎﺷﺪ. ﻃﺒﻖ ﻣﺎده ﻗﺎﻧﻮن ﺛﺒﺖ اﺧﺘﺮاﻋﺎت، ﻃﺮحﻫﺎی ﺻﻨﻌﺘﯽ و ﻋﻼﺋﻢ ﺗﺠﺎری ﺣﻖ اﺳﺘﻔﺎده اﻧﺤﺼﺎری از ﯾﮏ ﻋﻼﻣﺖ ﺑﻪ ﮐﺴﯽ اﺧﺘﺼﺎص دارد ﮐﻪ آن ﻋﻼﻣﺖ را ﻃﺒﻖ ﻣﻘﺮرات ﺑﻪ ﺛﺒﺖ رﺳﺎﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ. ﺗﻔﺎوت ﻋﻤﺪه ﻋﻼﻣﺖ ﺗﺠﺎری ﺑﺎ ﺣﻖ اﺧﺘﺮاع در اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ ﮔﺬﺷﺖ زﻣﺎن، اﺧﺘﺮاع ﺛﺒﺖ ﺷﺪه، ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اﺧﺘﺮاﻋﺎت ﺑﻌﺪی و ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ ﺗﮑﻨﻮﻟﻮژی از ارزش آن ﮐﺎﺳﺘﻪ ﺷﺪه و ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ﻣﻨﺴﻮخ ﺷﻮد اما ﯾﮏ ﻋﻼﻣﺖ ﺗﺠﺎری، در ﺻﻮرت ﺑﺮﺗﺮی ﻣﺤﺼﻮل آن، ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ارزﺷﻤﻨﺪﺗﺮﯾﻦ داراﯾﯽ ﯾﮏ ﺷﺮﮐﺖ (مانند ﻋﻼﻣﺖ ﺗﺠﺎری ﮐﻮﮐﺎﮐﻮﻻ)ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﻮد.
2. طرح صنعتی
ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺧﻄﻮط ﯾﺎ رﻧﮓﻫﺎ و ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺷﮑﻞ ﺳﻪ ﺑﻌﺪی ﺑﺎ ﺧﻄﻮط، رﻧﮓﻫﺎ ﯾﺎ ﺑﺪون آن ﺑﻪ ﮔﻮﻧﻪای ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯿﺐ ﯾﺎ ﺷﮑﻞ ﯾﮏ ﻓﺮآورده ﺻﻨﻌﺘﯽ ﯾﺎ ﻣﺤﺼﻮﻟﯽ از ﺻﻨﺎﯾﻊ دﺳﺘﯽ را ﺗﻐﯿﯿﺮ دﻫﺪ، ﻃﺮح ﺻﻨﻌﺘﯽ اﺳﺖ. در ﯾﮏ ﻃﺮح ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺗﻨﻬﺎ دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ ﯾﮏ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻓﻨﯽ ﺑﺪون ﺗﻐﯿﯿﺮ ﻇﺎﻫﺮی ﻣﺸﻤﻮل ﺣﻤﺎﯾﺖ از اﯾﻦ ﻗﺎﻧﻮن ﻧﯿﺴﺖ. ﻃﺮح ﺻﻨﻌﺘﯽ زﻣﺎﻧﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﺛﺒﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﺪﯾﺪ ﯾﺎ اﺻﯿﻞ ﺑﺎﺷﺪ.
3. حق چاپ و نشر
ﺣﻖ ﭼﺎپ و ﻧﺸﺮ ﻧﻮﻋﯽ ﺣﻔﺎﻇﺖ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ از آﺛﺎر ﭼﺎپ ﺷﺪه و ﭼﺎپ ﻧﺸﺪه ﻋﻠﻤﯽ، ادﺑﯽ و ﻫﻨﺮی از ﻗﺒﯿﻞ ﮐﺘﺎب، ﻗﻄﻌﺎت ﻣﻮﺳﯿﻘﯽ، ﻫﻨﺮﻫﺎی دﺳﺘﯽ، ﻧﻘﺎﺷﯽ، ﻧﻤﺎﯾﺸﻨﺎﻣﻪ، ﻓﯿﻠﻢ و ﻧﺮم اﻓﺰار راﯾﺎﻧﻪای اﺳﺖ. اﯾﻦ آﺛﺎر در ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ ﻗﺎﺑﻞ ﺛﺒﺖ ﺑﺮ روی ﮐﺎﻏﺬ، ﻧﻮار ﮐﺎﺳﺖ، ﺳﯽ دی و ﯾﺎ ﻫﺎرد ﮐﺎﻣﭙﯿﻮﺗﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ، ﺑﻪ ﻣﺤﺾ ﺧﻠﻖ ﺷﺪن ﺗﺤﺖ ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻣﺪت اﺳﺘﻔﺎده از ﺣﻘﻮق ﻣﺎدی ﭘﺪﯾﺪ آورنده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﻧﯿﺎزی ﺑﻪ ﺛﺒﺖ ﻧﺪارﻧﺪ.
4. حق اختراع
اﺧﺘﺮاع ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻓﮑﺮ ﻓﺮد ﯾﺎ اﻓﺮاد اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮای اوﻟﯿﻦ ﺑﺎر ﻓﺮآﯾﻨﺪ ﯾﺎ ﻓﺮآوردهای ﺧﺎص را اراﺋﻪ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﻣﺸﮑﻠﯽ را در ﯾﮏ ﺣﺮﻓﻪ، ﻓﻦ، ﻓﻨﺎوری، ﺻﻨﻌﺖ و ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎ ﺣﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ. اﺧﺘﺮاﻋﯽ ﻗﺎﺑﻞ ﺛﺒﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺎوی اﺑﺘﮑﺎر ﺟﺪﯾﺪ و دارای ﮐﺎرﺑﺮد ﺻﻨﻌﺘﯽ ﺑﺎﺷﺪ. اﺑﺘﮑﺎر ﺟﺪﯾﺪ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از آنچه ﮐﻪ در ﻓﻦ ﯾﺎ ﺻﻨﻌﺖ ﻗﺒﻠﯽ وﺟﻮد ﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﺑﺮای دارﻧﺪه ﻣﻬﺎرت ﻋﺎدی در ﻓﻦ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﻌﻠﻮم و آﺷﮑﺎر ﻧﺒﺎﺷﺪ و از ﻧﻈﺮ ﺻﻨﻌﺘﯽ، اﺧﺘﺮاﻋﯽ ﮐﺎرﺑﺮدی ﻣﺤﺴﻮب ﺷﻮد ﮐﻪ در رﺷﺘﻪای از ﺻﻨﻌﺖ ﻗﺎﺑﻞ ﺳﺎﺧﺖ ﯾﺎ اﺳﺘﻔﺎده ﺑﺎﺷﺪ. ﻣﺮاد از ﺻﻨﻌﺖ، ﻣﻌﻨﺎی ﮔﺴﺘﺮده آن اﺳﺖ و ﺷﺎﻣﻞ ﻣﻮاردی ﻧﻈﯿﺮ ﺻﻨﺎﯾﻊ دﺳﺘﯽ، ﮐﺸﺎورزی، ﻣﺎﻫﯿﮕﯿﺮی و ﺧﺪﻣﺎت ﻧﯿﺰ ﻣﯽﺷﻮد.
5. اطلاعات محرمانه تولید(اسرار تجاری)
ﻣﻨﻈﻮر از اﺳﺮار ﺗﺠﺎری، آن دﺳﺘﻪ از اﻃﻼﻋﺎت، ﺗﮑﻨﯿﮏﻫﺎ و روﯾﻪﻫﺎی ﻓﻨﯽ و ﺳﺎزﻣﺎﻧﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻘﻄﻪ ﻗﻮت ﯾﮏ ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﺤﺴﻮب ﺷﺪه و ﺷﺮﮐﺖﻫﺎ ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻣﯽدﻫﻨﺪ ﺑﺮای ﺣﻔﻆ ﻣﺰﯾﺖ رﻗﺎﺑﺘﯽ ﺧﻮد، آنها را ﻣﺨﻔﯽ ﻧﮕﻪ دارﻧﺪ. اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﺳﺮار ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻗﺎﺑﻞ ﺛﺒﺖ ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ ﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ ، ﻣﺜﺎل ﻣﻌﺮوف اﯾﻦ ﻧﻮع داراﯾﯽ، ﻓﺮﻣﻮﻻﺳﯿﻮن ﻧﻮﺷﺎﺑﻪ ﮐﻮﮐﺎﮐﻮﻻ اﺳﺖ ﮐﻪ از اﺳﺮار ﺗﺠﺎری ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻮﮐﺎﮐﻮﻻ ﻣﺤﺴﻮب ﺷﺪه و در ﺿﻤﻦ در ﺟﺎﯾﯽ ﻫﻢ ﺛﺒﺖ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ.
ﺑﺮﺧﯽ از اﯾﻦ دﺳﺖ اﻃﻼﻋﺎت ﻋﺒﺎرﺗﻨﺪ از ﺳﯿﺎﺳﺖﻫﺎی ﻗﯿﻤﺖﮔﺬاری، اﺳﺘﺮاﺗﮋیﻫﺎی ﻣﺎﻟﯽ، اﻃﻼﻋﺎت ﭘﺮﺳﻨﻠﯽ، ﻃﺮحﻫﺎی ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻧﯿﺮو، ﻧﺘﺎﯾﺞ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺑﺎزار و ﭘﯿﺶ ﺑﯿﻨﯽﻫﺎی ﺗﻘﺎﺿﺎ، ﻓﺮﻣﻮلﻫﺎی ﺷﯿﻤﯿﺎﯾﯽ و…. اﺳﺮار ﺗﺠﺎری اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ دﺳﺘﯿﺎﺑﯽ ﺑﻪ آنها ﺗﻮﺳﻂ رﻗﺒﺎ ﻣﻌﻤﻮﻻ آﺳﺎن ﻧﯿﺴﺖ و از ﻃﺮﻓﯽ ﺣﻖ اﺧﺘﺮاع ﮐﺮدن آنها ﻫﻢ ﺑﺮای ﺳﺎزﻣﺎن ﻫﺰﯾﻨﻪﻫﺎی ﻓﺮاواﻧﯽ در ﭘﯽ دارد ﻟﺬا ﺗﻨﻬﺎ راه ﺣﻔﺎﻇﺖ از اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ اﻃﻼﻋﺎت، ﻣﺤﺮﻣﺎﻧﻪ ﻧﮕﻪداﺷﺘﻦ آﻧﻬﺎﺳﺖ. اﯾﻦ ﮐﺎر را ﻣﯽﺗﻮان از ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻤﻬﯿﺪاﺗﯽ ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ اﺳﺮار ﺗﺠﺎری ﻃﺮاﺣﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣانند ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺳﻄﺢ دﺳﺘﺮﺳﯽ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﺮای اﻓﺮاد، ﮐﻨﺘﺮل دﻗﯿﻖ ﺟﺮﯾﺎن اﺳﻨﺎد و غیره اﻧﺠﺎم داد.
6. نشانههای جغرافیایی
ﻧﺸﺎﻧﻪﻫﺎی ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ ﯾﺎ ﻧﺎمﻫﺎی ﻣﻨﺎﻃﻖ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ ﻋﻼﺋﻤﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ روی ﮐﺎﻻﻫﺎﯾﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ اﺻﺎﻟﺖ ﻣﻨﻄﻘﻪای وﯾﮋهای دارﻧﺪ و ﮐﯿﻔﯿﺖ، ﺷﻬﺮت ﯾﺎ ﻣﺸﺨﺼﺎﺗﯽ را دارا ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﺳﺎﺳﺎ ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ آن ﻣﻨﻄﻘﻪ اﺳﺖ.ﻋﻤﻮﻣﺎ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﺟﻐﺮاﻓﯿﺎﯾﯽ ﺷﺎﻣﻞ ﻧﺎم ﻣﻨﻄﻘﻪ اﺻﺎﻟﺖ آن ﮐﺎﻻ اﺳﺖ (ﻣﺎﻧﻨﺪ ﻓﺮش ﮐﺎﺷﺎن).
سیستم یکپارچه مالکیت فکری در پارک ملی علوم و فناوریهای نرم و صنایع فرهنگی، در ابتدا باید آگاهی بخشی در این زمینه صورت پذیرد تا منجر به خلق دارایی فکری شده، اقدامات مربوط به حفاظت از آن صورت پذیرفته و در پایان به تجاری سازی بینجامد.
شواهد حاکی از این نکته است که مالکیت فکری با سابقه قریب به یک قرن در کشور همچنان از بلوغ کافی برخوردار نیست. این موضوع در سالهای اخیر به انحای مختلف مورد توجه و اهتمام مسئولین اجرایی، نهادهای علمی و تحقیقاتی قرارگرفته و هرکدام به فراخور حیطه فعالیت خود به آن پرداختهاند. مالکیت فکری زاییده فکر و فرزند خلاقیت انسانهاست و بارزترین تفاوت آن با سایر مالکیتها خصوصا با مالکیت مادی و عینی آن است که دستاندازی به این گونه مالکیتها و حقوق ناشی از آن توأم با ظرافتها و خلاقیتهای خاص خویش است؛ امری که کشف و اثبات نقض آنها را دشوار میسازد. از آنجایی که مراقبت و حفاظت از داراییهای فکری امری دشوار است، اطلاعرسانی و آگاهی بخشی به مالکان داراییهای فکری از یک سو و ارزشافزایی از سوی دیگر حائز اهمیت است.
دلایل بسیاری میتوان برشمرد که مالکیت فکری در حوزه صنایع فرهنگی با مشکلات عدیدهای دست به گریبان است. از یک سو به دلیل دشواری پیش روی فعالیتهای صنایع فرهنگی در کشور به دلیل کم اهمیت شمردن این حوزه به عنوان یک فعالیت مهم صنعتی درآمدزا، از سوی دیگر دشواری حمایت از داراییهای فکری در صنایع فرهنگی به دلیل پیچیدگی و در هم تنیدگی محصولات ملموس و ناملموس در کسب و کارهای فرهنگی، دشواریها و مشکلات بسیاری در این حوزه وجود دارد. هم چنین ناآگاهی و عدم اطلاع کافی از اهمیت این موضوع نیز، مسئله دیگری است که کسب و کارهای فرهنگی را با چالشهای گوناگونی مواجه میسازد.
مالکیت فکری از جمله موضوعات و مباحث مهمی به شمار میرود که در سالهای اخیر به عنوان یکی از فعالیتهای مهم پارکهای فناوری محسوب میشود.
فعالیتهای پژوهشی و تحقیقاتی فراوانی در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی انجام میشود، با این حال تعداد کثیری از آنها به مرحله تجاریسازی و تولید محصول و ثروت و ارتقاء سطح رفاه عمومی نمیرسد. تحقیقات انجام شده در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی عمدتا به عنوان مالکیت شخصی محسوب میشود. سیستم مالکیت شخصی بهطور وسیعی در دنیا مورد انتقاد واقع شده است، زیرا نتایج تحقیقات به اندازه لازم به جامعه باز نمیگردد و قانون مالکیت فکری، با همه مزایایی که دارد، کم استفاده باقی میماند، به همین منظور برای دستیابی به خلق ثروت در مراکز توسعه فناوری سالهاست که طرح استقرار نظام مالکیت فکری در مراکز تحقیقاتی و صنعتی جهان اعم از دولتی و خصوصی تجربه شده و دستاوردهای بسیاری را به همراه داشته است.
به دلیل پیچیدگی هایی که در مباحث حقوقی و اقتصادی این موضوع وجود دارد و از سوی دیگر به دلیل پراکندگی فرآیند انجام فعالیتهای حمایت از داراییهای فکری در حوزه صنایع فرهنگی، پارک ملی علوم و فناوریهای نرم و صنایع فرهنگی در نظر دارد با انجام فعالیتهای گوناگون در صدد ایجاد انسجام و بهرهوری بالا در این حوزه بر آمده و از کسب و کارهای فرهنگی حمایت کند از اینرو از آغاز به کار پارک فعالیتهای بسیاری با نهادها و سازمانهای مربوطه با هدف آگاهی بخشی و ارائه اطلاعات لازم در حوزه صنایع خلاق فرهنگی صورت گرفته است.
به دلیل عدم عضویت ایران در بخش حق کپی رایت سازمان جهانی مالکیت فکری، ناخودآگاه بیتوجهیها به این حوزه افزایش یافته و هر روز شاهد دشواریها و مشکلات قانونی و حقوقی بسیاری از کسب و کارهای صنایع خلاق فرهنگی کشورمان به دلیل عدم حفظ حق مالکیت فکری اثر و حق کپی رایت هستیم. امید است با همکاری و اقدام یکپارچه نهادهای مربوطه در این زمینه اقدامات حمایتی و موثری صورت پذیرد.
*دکتر مهدیه شهرابی فراهانی، عضوهیئت علمی دانشکده گردشگری دانشگاه علم و فرهنگ و مدیر اداره امور بین الملل پارک ملی علوم و فناوری های نرم و صنایع فرهنگی
