پیوند قرنیه: ایده پیوند قرنیه نخستین بار سال۱۷۸۹ به روش استفاده از شیشه به جای قرنیه انسانی مطرح شد که البته این ایده عملی نشد. اوایل قرن۱۹ تلاشهایی برای استفاده از قرنیه گونههای مختلف حیوانی در انسان انجام شد که موفقیت چندانی در این زمینه به دست نیامد. سال۱۸۷۷، «فون هیپل» اولین ترفاین مدور مکانیکی را استفاده کرد که هنوز هم اساس برش در پیوند قرنیه مدرن است. در این میان کشف اتر و کلروفورم در سالهای ۱۸۴۶ و ۱۸۴۷، انتشار نظریه «لیستر» مبنی بر شرایط استریل برای جراحی موفق در سال۱۸۷۶ و نیز کشف کوکایین موضعی توسط «کوهلر» در سال۱۸۸۴در دستیابی به موفقیت در زمینه پیوند قرنیه نقش بسیار مهمی داشته است. بر این اساس «ادوارد زیرم» سال ۱۹۰۵ در یک کلینیک تخصصی چشم در جمهوری چک اولین عمل موفقیتآمیز پیوند قرنیه را روی انسان انجام داد. تا دو دهه پیشرفت چندانی در این زمینه رخ نداد تا اینکه در سالهای ۱۹۳۰-۱۹۲۰ «الشینگ» اساس پیوند قرنیه نوین را پایهگذاری کرد.
پیوند کلیه: نخستین پیوند از اهداکننده مرگ مغزی توسط جراح اوکراینی «یوری وارانی» در دهه ۱۹۳۰ انجام شد که پس زدن عضو پیوندی به شکست این عمل منجر شد. «جوزف موری» و «جی. هارتول هریسون» سال ۱۹۵۴ نخستین پیوند موفق یعنی پیوند کلیه بین دوقلوهای همسان را به انجام رساندند. دلیل موفقیت این پیوند چیزی نبود جز اینکه در دوقلوهایی که ازنظر ژنتیکی یکسان هستند، به جلوگیری از عملکرد سیستم ایمنی بدن نیازی نیست. اواخر دهه ۱۹۴۰، «پیتر مداوار» مفهوم پس زدن را روشنتر کرد. مداوار با شناسایی واکنش سیستم دفاعی بدن در سال ۱۹۵۱ پیشنهاد کرد که برای مواجهه با این رویداد از داروهای سرکوبگر سیستم ایمنی استفاده کرد. در آن زمان، کورتیزون بهتازگی کشف شده بود و آزاتیوپرین که نقش مؤثرتری در این کار دارد سال ۱۹۵۹ شناخته شد؛ اما اینها کافی نبود. سرانجام سال ۱۹۷۰ سیکلوسپورین بهعنوان داروی مؤثر سرکوبکننده سیستم ایمنی برای جراحی پیوند شناخته شد؛ اولین پیوند موفق کلیه از اهداکننده مرگ مغزی در ژوئیه سال ۱۹۵۹ در انگلستان توسط اورولوژیستی به نام فرد پیتر رپر در شهر لیدز انجام شد.
پیوند کبد: نخستین پیوند کبد انسان سال ۱۹۶۳ توسط یک تیم جراحی به سرپرستی دکتر توماس استارزل در ایالت کلرادو، شهر دنور آمریکا انجام شد. طی این عمل کبد کودکی که دچار تومور مغزی شده بود به کودکی سهساله که دچار انسداد مجرای صفراوی شده بود و ازنظر فیزیولوژیک شرایط بسیار بدی داشت، پیوند شد. گیرنده در حین عمل با مشکل انعقاد خون و هموستاز روبرو شد و تنها پنج ساعت پس از پیوند، زنده ماند. دومین پیوند کبد انسان پنجم ماه می سال ۱۹۶۳ موفقتر از پیوند قبلی انجام شد، بیمار ۲۲ روز بعد از عمل به علت آمبولی ریوی اما با یک کبد طبیعی درگذشت. در سالهای بعد، دکتر استارزل چندین پیوند دیگر نیز انجام داد تا اینکه در سال ۱۹۶۷ نخستین موفقیت کوتاهمدت در این زمینه به دست آمد و بیمار تا یک سال پس از پیوند زنده ماند.
پیوند ریه: ژوئن سال ۱۹۶۳ میلادی «جیمز هاردی» در میسیسیپی موفق به پیوند ریه از یک فرد مرگ مغزی به یک فرد مبتلا به سرطان ریه شد اما بیمار پس از هجده روز به دلیل نارسایی کلیه جان باخت.
پیوند قلب: جیمز هاردی، پیشگام پیوند ریه، در سال ۱۹۶۴ اقدام به انجام عمل پیوند قلب کرد. او به دلیل نارسایی زودرس قلب گیرنده عضو، از قلب یک شامپانزه استفاده کرد که این کار هم بهسرعت با شکست مواجه شد. نخستین موفقیت در این زمینه سوم دسامبر ۱۹۶۷، توسط کریستین برنارد در کیپ تاون آفریقای جنوبی به دست آمد. در همان زمان گیرنده عضوی به نام لوئیس واشکانسکی، هجده روز زنده ماند اما اثر ناخوشایندی را در ذهن بسیاری از مردم بر جای گذاشت. سرانجام ۹ مارس سال ۱۹۸۱، نخستین پیوند موفق قلب و ریه در بیمارستان دانشگاه استنفورد انجام شد.
پیوند دست: نخستین پیوند دست که با موفقیت طولانی همراه بود، توسط تیم جراحان دست «کلینرت کوتز» با همکاری موسسه کریستین کلینرت، بیمارستان جویش و دانشگاه لوئیس ویل واقع در لوئیس ویل کنتاکی انجام شد. ۲۴ ژانویه ۱۹۹۹ این جراحی روی متیو اسکات که اهل نیوجرسی بود، انجام شد. او دستش را در یک حادثه آتشبازی در سن ۲۴ سالگی ازدستداده بود.
پیوند صورت: ۲۷ نوامبر سال ۲۰۰۵ برای نخستین بار عمل پیوند بخشی از صورت روی ایزابل دینور انجام شد. بخشی از صورت این زن بهوسیله یک سگ از بین رفته بود و پزشکان با این عمل توانستند او را برای ادامه زندگی کمک کنند. دالاس وینز نیز اولین دریافتکننده پیوند کامل صورت است. صورت این فرد سال ۲۰۰۸ در اثر اتصال برق سوخته بود. وی توانست با این پیوند بار دیگر در میان مردم حاضر شود و حتی حس بویایی خود را به دست آورد. سال ۲۰۱۲ نیز بزرگترین عمل پیوند صورت انجام شد. در این عمل نوریس صورتی با اجزایی جدید مانند فک، دندان و زبان دریافت کرد.
پیوند از مرگ مغزی در ایران
پیوند کلیه و قرنیه قبل از انقلاب اسلامی در ایران انجام شده است؛ سال۱۳۱۳ اولین پیوند قرنیه در ایران توسط پروفسور شمس در بیمارستان فارابی تهران انجام شد. آبان سال ۱۳۴۷ نیز در بیمارستان نمازی شیراز عمل پیوند کلیه یک جوان ۲۴ ساله به یک زن ۲۷ ساله با موفقیت انجام شد اما کلیه پیوندی از بیمار مرگ مغزی، از خارج از کشور تأمین میشد. پس از انقلاب و زمانی که پیوند کلیه در ایران با توسعه چشمگیری همراه شد متخصصان و مسئولان برای ایجاد زمینه مناسب منظور استفاده از اعضای بیماران مرگ مغزی تلاش کردند. همچنان که بعد از استفتاء از حضرت امام خمینی (ره) و کسب اجازه و بنا بر فرمایش ایشان بهصورت موردی پیوندهای قلب، کلیه و کبد از مبتلایان به مرگ مغزی انجام شد. لایحه پیوند اعضا از بیمار مرگ مغزی سال ۱۳۷۹ در مجلس ششم مطرح و تصویب شد. با تصویب آییننامه اجرایی قانون پیوند اعضای بیماران فوتشده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنها مسلم است)، زمینه توسعه آن فراهم شد و سال ۱۳۸۱ شبکه فراهمآوری اعضای پیوندی ایران طراحی و بهتدریج اجزای آن در تهران و شهرستانها شکل گرفت و زمینه برای توسعه آن در همه استانها فراهم شد. در ایران نخستین پیوند کبد از اهداکننده مرگ مغزی سال ۱۳۷۲ در بیمارستان نمازی شیراز انجام شد. فرد اهداکننده در تهران بود و عضو پس از برداشت به شیراز منتقل شد. پسازآن پیوند قلب، روده باریک، ریه و پانکراس از دیگر جراحیهای موفقیتآمیز انجامشده در ایران است.
گزارش: فرزانه صدقی