به گزارش سینا پرس ، پنجمین نشست ترویج علم بنیاد مصطفی با موضوع «انتشار اخبار علمی در رسانه های جمعی؛ انتظارات و واقعیتها» روز دوشنبه هفدهم خرداد ماه سال جاری در معاونت امور مطبوعاتی و اطلاع رسانی وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامی برگزار شد.
در این نشست دکتر محمد خدادی، معاون امور و اطلاع رسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی؛ دکتر سیده زهرا اجاق، سرپرست پژوهشکده مطالعات فرهنگی و و ارتباطات و گوهر رضا، روزنامه نگار جهان عرب به سخنرانی پرداختند. این مراسم به میزبانی بنیاد بین المللی مصطفی برگزار شد.
گفتنی است؛ اهمیت ترویج علم در جوامع و ضرورت آن مهمترین موضوعی بود که در این نشست بررسی شد. اینکه نه تنها در ایران بلکه در اغلب کشورها شکافی میان علم و جامعه وجود دارد.
امروز شبیه هیچ روزی نیست
در ابتدای مراسم خدادی با اشاره به رویکرد رسانه های کنونی در بحث ترویج علم گفت: دنیای امروز شبیه هیچ روزی نیست و مختصات رسانه ها هم نسبت به گذشته تفاوت زیادی پیدا کرده اند؛ در واقع جریان رسانه امروز با قدرت علم تبدیل به یک دغدغه شده است؛ بنابراین باید گفت علم و رسانه دو جریانی هستند که به طور مستقیم با یکدیگر ارتباط دارند و اثر متقابل دارند. علم و فناوری مولفه اصلی در شکل گیری و رشد شبکه های اجتماعی و فضای مجازی است که در نتیجه این رشد، انتخاب اطلاعات و در برگیری آن شکل گسترده تری به خود گرفته است.
علم برای جامعه ما یک نیاز است
معاون امور و اطلاع رسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: گفتنی است، خبرگزاری ها به عنوان بنگاه پر حجم تولید محتوا به شمار میروند و از طرفی دیگر با وجود فضای مجازی هر فرد به تنهایی تبدیل به یک رسانه شده است؛ بنابراین امروزه علم برای جامعه به ویژه جامعه ما یک نیاز است و در هیچ دوره ای چنین نیازی احساس نمی شده است. از آنجایی که سرعت تحول علم بالاست، رسانه ها در بسیاری موارد جا می مانند؛ اما نمی توان نقد جدی بر این موضوع گرفت؛ چراکه سرعت این تحول به شدت بالاست. بنابراین ما از علم عقب نیستیم سرعت تحول آن بالاست. امروز فناوری ها بومی شده اند و نمی توان گفت که این شرایط جاماندگی ناشی از عدم آگاهی است.
رسانه ها به مراجع علمی متصل نیستند
خدادی قدرت اصلی را در اطلاعات دانست و تشریح کرد: امروزه مسئله اصلی تحلیل اطلاعات است. در حقیقت در دنیای کنونی، ما با یک آتشفشانی از اطلاعات مواجه هستیم که در نهایت باید به یک گزاره درست برسد. معضل اصلی این است که منابع اطلاعاتی ما که رسانه ها باشند، به مراجع اطلاعاتی که مراکز علمی هستند، متصل نیستند و رواج اطلاعات علمی از مراجع علمی صورت نمی گیرد.
این کارشناس در عرصه مطبوعات خاطرنشان کرد: یکی از مواردی که آمار ابتلا به کرونا را در سال گذشته کاهش داد صحت اطلاعات علمی بود. آن روزها من به شدت در مقابل اشاعه اخبار و اطلاعات نادرست واکنش جدی داشتم و با برنامه ریزی و ارتباط با مراجع مربوطه اطلاعات استانداردی را در جامعه نشر دادیم.
خدادی در بحث ترویج علم اولویت های جامعه را مهم دانست و تاکید کرد: در بحث انتشار اخبار و مفاهیم علمی و ترویج علم اولویت های جامعه هم اهمیت دارد. برای مثال ما در اکنون شرایط تحریم قرار داریم بنابراین به صورت ناخودآگاه توجه عموم معطوف به معضلات و مشکلاتی است که ناشی از تحریم بوده است. در نتیجه باید گفت؛ اولویت کشورها به شدت به ترویج علم کمک میکند. به طور مثال جامعه ای که به سلامت اولویت بیشتری می دهد، به طور طبیعی اخبار پزشکی برایش مهم می شود. به اعتقاد من تمام سرویس های خبری با علم در ارتباط هستند. این بدین معناست که علم در ریزترین موضوعات جامعه درگیر است.
به گفته معاون امور و اطلاع رسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ، امروزه قدرت علم محدود به یک سرویس نیست و جهان شمول تر از گذشته است. در وهله بعدی مختصات جریان رسانه ها هم در این زمینه اهمیت دارد که باز به دغدغه مندی مردم بر می گردد.
مخاطب انتخاب می کند چه بخواند
وی افزود: در گذشته ما انحصار در بحث رسانه داشتیم و انتخاب نداشتیم. اما امروزه همگی انتخاب می کنیم که سراغ کدام محتوا برویم. به اعتقاد من شبکه و فضای مجازی رقیب رسانه ها نیست بلکه شریک رسانه ها است. در حقیقت چالش اصلی ما مخاطب است. امروزه از مخاطب به اطلاعات می رسیم. بنابراین در گام نخستا باید مخاطب عام و خاص را جدا کنیم و باید بدانیم که چه می خواهد بخواند و چه نمی خواهد. در ایران مشکل دیگر در ترویج علم کمی شدن رسانه است و ما با تعداد زیاد رسانه مواجه هستیم که به جای عمیق شدن در سطح حرکت می کنند.
به گفته خدادی؛ رسانه ها نباید خام فروشی کنند. به عبارت دیگر باید محتوا را ساده سازی و بعد مصداق سازی کنند تا بتوانند نقش موثری در کاتالیز کردن علم برای جامعه ایفا کنند و این روند به تنهایی امکان پذیر نیست.
آیا علم باید حلال مشکلات باشد؟
در ادامه اجاق با اشاره به نفوذ رسانه ها در علم گفت: من هم به شکاف میان علم و جامعه و رسانه اعتقاد دارم. به اعتقاد من تفاوت زبانی که علم با جامعه دارد دلیل اصلی این شکاف است. از ایراداتی که می توان به این موضوع گرفت این است که ما از گذشته تا کنون همیشه از علم توقع حل مشکلات را داشتیم و داریم و نظامی در کشور وجود ندارد که بخواهد علم را برای شناخت جهان برای عموم تبیین کند. در حالیکه میخواهیم همواره علم مشکلاتمان را حل کند.
وی گفت: رویکردی که رسانه ها در علم داشتند هم به این موضوع دلالت دارد که علم باید حلال مشکلات باشد. متاثر از همین نگاه است که روزنامه نگاران علم ما در کشور مخاطب را یک عنصر نا آگاه می دانند که فاقد دانش است. در حقیقت ما نتوانستیم درک عمومی مردم را از علم تغییر دهیم برای رفع این شکاف رسانه ها باید نگاهشان را به مخاطب تغییر دهند.
اجاق گفت: از دیگر معضلات ما در بحث ترویج علم، آموزش روزنامه نگاری علم است. در واقع تا کنون ما پژوهشی انجام ندادیم که منجر به آموزش روزنامه نگاری علم باشد. بنابراین جامعه به یک شکافی دچار می شود و اینگونه شبه علم به وجود می آید.
به گفته این کارشناس ، ما نمیتوانیم حرفی از روزنامه نگاری علم بزنیم. در حالیکه میدانیم جلوتر از علم عناصر دیگری چون سیاست در رسانه از علم جلوتر است.
وی افزود: روزنامه نگاری علم در ایران روند مشخصی نداشته است. یک روزنامه نگار علم باید قدرت تشخیص اخبار جعلی را داشته باشد. همچین این فرد باید توانایی پیشگیری از انتشار جعل اخبار را داشته باشد.
زبان دانشمندان باید ترجمه شود
در ادامه گوهر رضا با اشاره به جریان روزنامه نگاری علم در جهان گفت: وقتی به دانش قرن شانزدهم، هفدهم و هجدهم نگاه می کنیم شاهد شکاف میان جامعه علمی و عموم مردم می شویم. از آن زمان بود که معتبرترین رسانه ها هم شروع به پر کردن این شکاف کردند. تا اینکه در قرن هفدهم مردم نظام های آموزشی جدیدی را باز تعریف کردند.
وی گفت: مردم زبان دانشمندان را نمی فهمند ما به کسانی نیاز داریم که زبان دانشمندان را برای مردم ترجمه کند. به اعتقاد من علم باید با دیگر زمینه ها مانند فرهنگ ورزش و غیره رقابت کند. وقتی رسانه ها می خواهند واقعیت را بازگو کنند در اغلب موارد شکست می خورند چراکه این واقعیت ها برای اغلب مردم جذابیت ندارد اینجاست که باید گفت؛ علم باید در یک مسیر کاتالیز شده در اختیار مردم قرار بگیرد.
نه به خرافه گرایی
این روزنامه نگار جهان عرب گفت: در ادامه پژوهش ها فهمیدیم که انتقال دهنده ها و کانالیزه کردن در جامعه مشکل است. در پژوهشی هم نشان داده شد بیشتر روزنامه ها فاقد سرویس های علمی هستند. در حقیقت ارتباط برقرار کردن میان علم و جامعه باید دارای یک نگاه جامع باشد. به اعتقاد من هر ایده علمی باید جهتی مخالف با خرافه گرایی داشته باشد.
گزارش: مهتاب دمیرچی