اطلاعات استخراج شده از پایگاه های استنادی اسکوپوس و آی.اس.آی نشان می دهد که مشارکت اعضای هیات علمی و پژوهشگران کشور در کنفرانس های بین المللی و درنتیجه مقالات ثبت شده در کنفرانس ها به شدت کاهش یافته ولی علیرغم این کاهش، تعداد مدارک ثبت شده جمهوری اسلامی ایران در مجلات علمی دنیا همچنان روند صعودی طی می کند.
به گزارش ایرنا، سرپرست پایگاه استنادی جهان علوم اسلام (ISC ) بر اساس اطلاعات استخراج شده از پایگاه استنادی اسکوپوس می گوید: از ابتدای سال ۲۰۱۴ تا ۳۰ اردیبهشت ماه ۱۳۹۴ جمهوری اسلامی ایران در زمینه تولید علم رتبه ۱۶ بین المللی و نیز جایگاه اول منطقه را دارد.
دکتر محمدجواد دهقانی افزود: بررسی اطلاعات مدارک ثبت شده در این پایگاه از سال ۲۰۰۰ تاکنون نشان می دهد که بالاترین جایگاه ایران تا قبل از سال ۲۰۱۴ رتبه ۱۷ بوده است، بنابراین در سال ۲۰۱۴ شاهد صعود یک پله ای علم کشور در سطح بین المللی هستیم. رتبه کشور از ابتدای سال ۲۰۱۵ تاکنون نیز ۱۶ است.
کمیت تولید علم در پایگاه های استنادی بین المللی به دو دسته کلی مجلات و کنفرانس ها تقسیم می شوند. انتشار نتایج پژوهش ها در مجلات به مراتب دشوارتر از کنفرانس ها بوده بطوری که چاپ یک مقاله در یک مجله با ضریب تاثیر بالا ممکن است به بیش از یک سال بیانجامد.
از سوی دیگر برخی مجلات نیز بعد از برگزاری یک کنفرانس تعدادی از مقالات را گلچین کرده و در مجلات علمی به صورت ویژه نامه یا اشکال دیگر منتشر می نمایند.
دهقانی در این رابطه می گوید: شرکت در کنفرانس ها سبب اطلاع از آخرین یافته های علمی شده و دامنه تعاملات محققان را گسترش می دهد. بنابراین شرکت در کنفرانس علاوه بر آن که به صورت مستقیم و غیر مستقیم موجب افزایش تعداد مقالات در مجلات علمی می شود، در سال های گذشته بخش قابل توجه ای از کمیت تولید علم کشور را تشکیل می داد.
وی در ادامه گفت: بر اساس اطلاعات استخراج شده از پایگاه استنادی آی.اس.آی در ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۴ ، وضعیت تولید علم کشور در بخش مجلات معتبر علمی بین المللی همچنان به صورت شتابان در حال افزایش است، اما در مقالات کنفرانس ها وضعیت از کاهش شدید تعداد مقالات چاپ شده در مجموعه کنفرانس های معتبر بین المللی حکایت دارد.
***افزایش مدارک ثبت شده ایران در مجلات علمی جهان
سرپرست پایگاه استنادی جهان علوم اسلام گفت: با توجه به اطلاعات آی.اس.آی، مدارک ثبت شده ایران در مجلات علمی دنیا در سال ۲۰۱۱ تعداد ۲۵ هزار و ۳۳۶ مورد بود که این رقم در سال ۲۰۱۲ به ۲۷ هزار و 151مدرک و در سال ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ به ترتیب به ۲۸ هزار و ۱۰ و ۲۹ هزار و ۶۸۶ مدرک افزایش یافت.
دهقانی خاطر نشان کرد: البته با تجربیات قبلی از زمان ثبت مدارک در پایگاه های استنادی باید گفت که تعداد مدارک کشور در سال ۲۰۱۴، هرچند اندک اما مجددا افزایش خواهند یافت.
***کاهش کمیت تولید علم ناشی از مقالات منتشره در کنفرانس های بین المللی
وی تصریح کرد: در نقطه مقابل، سهم کشور از کمیت تولید علم ناشی از مقالات علمی منتشره در کنفرانس های معتبر بین المللی مخصوصا در چند سال اخیر در حال کاهش بوده است بطوریکه براساس مستندات موجود در پایگاه آی.اس.آی تعداد مقالات ثبت شده در کنفرانس های مزبور در سال ۲۰۰۸ برابر با چهار هزار ۶۸۱ مورد بوده است.
دهقانی افزود: این رقم در سال ۲۰۱۱ به سه هزار و ۹۶۱ مورد و در سال ۲۰۱۳ به دو هزار و ۸۷۰ مورد کاهش یافت؛ در سال ۲۰۱۴ این میزان به کمترین مقدار خود یعنی هزار و ۲۸۸ مورد رسیده به طوریکه که از ابتدای سال ۲۰۱۵ تاکنون تنها ۷۴ مقاله کنفرانس از ایران در پایگاه بین المللی آی.اس.آی ثبت شده است.
رییس مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری (RICeST) گفت: براساس اطلاعات پایگاه آی.اس.آی حدود ۲۷% تولید علم بین المللی کشور در سال ۲۰۰۸ نتیجه شرکت در کنفرانس های بین المللی بوده است. در سال ۲۰۱۱ این سهم به ۱۳.۵% و در سال ۲۰۱۳ به ۹% و در سال ۲۰۱۴ به ۴% کاهش یافت.براساس اطلاعات آی.اس.آی از ابتدای سال ۲۰۱۵ تاکنون سهم مقالات کنفرانس ها از کل مقالات کشور به زیر ۱% رسیده است.
***افزایش شتابان تولید علم کشور
دهقانی خاطرنشان کرد: براساس اطلاعات پایگاه استنادی اسکوپوس افزایش شتاب در تولید علم کشور مشاهده می شود. تعداد مدارکی که توسط اعضای هیات علمی کشور در مجلات معتبر بین المللی منتشر شده اند به ترتیب برای سال های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۴ عبارتند از ۳۲ هزار و ۱۵۹ مدرک، ۳۴ هزار و ۵۷۴ مدرک، ۳۶ هزار و ۹۷ مدرک و ۳۷ هزار و ۴۰۴ مدرک که نشان از افزایش شتابان تولید علم کشور دارد.
براساس مدارک منتشر شده در مجلات بین المللی، سهم تولید علم کشور در هر یک از سال های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ برابر با ۱.۶% از کل تولید علم دنیا بوده است. در سال ۲۰۱۴ این رقم به ۱.۷% (یک و هفت دهم درصد) از کل تولید علم دنیا افزایش یافت که افزایش قابل ملاحظه ای است. از ابتدای سال ۲۰۱۵ تاکنون نیز سهم تولید علم کشور از کل دنیا ۱.۷% بوده است.
***کاهش تعداد مقالات ثبت شده کشور در کنفرانس های بین المللی
دهقانی گفت: در مقابل، براساس اطلاعات پایگاه استنادی اسکوپوس در سال ۲۰۱۰ تعداد مقالات ثبت شده کشور در کنفرانس های بین المللی شش هزار و ۶۹۵ مورد، در سال ۲۰۱۲ برابر با پنج هزار و ۶۲۷ مقاله، در سال ۲۰۱۳ به سه هزار و ۵۶۰ مقاله و در سال ۲۰۱۴ به دو هزار و ۵۱۴ مقاله کاهش یافته است.
وی خاطر نشان کرد:از ابتدای سال ۲۰۱۵ تاکنون تنها ۲۱۹ مورد مقاله کنفرانس از کشور در سطح بین المللی منتشر و ثبت شده است.
سرپرست ISC یادآوری کرد: براساس اطلاعات پایگاه استنادی اسکوپوس، در سال ۲۰۱۰ حدود ۲۳% کل تولید علم کشور ماحصل شرکت اعضای هیات علمی و پژوهشگران کشور در کنفرانس های بین المللی بوده است. همچنین در سال ۲۰۱۱ حدود ۱۸% از کل تولید علم کشور نتیجه مقالات کنفرانس های بین المللی و در سال ۲۰۱۲ این رقم به ۱۴% کاهش یافت.دهقانی گفت: روند کاهش مقالات ادامه یافته به گونه ای که در سال ۲۰۱۳ سهم مقالات کنفرانس ها از کل تولید علم کشور به ۹% و در سال ۲۰۱۴ به ۶% کاهش پیدا کرده است. این آمار از ابتدای سال ۲۰۱۵ تاکنون از کاهش شدید سهم مقالات به کمتر از2% خبر می دهد.
دهقانی در ادامه گفت: متناظر دانستن شمارش تعداد مدارک نمایه شده در پایگاه های استنادی با پیشرفت علمی برای علم کشور آفتی بزرگ است. امروزه در سطح بین المللی بر پایه اطلاعات قابل دسترس در پایگاه های استنادی، شاخص های بسیار پیشرفته ای برای سنجش میزان پیشرفت و تعیین نقاط قوت و ضعف علمی تدوین شده و مورد استفاده قرار می گیرند. کمیت تولید علم شرط لازم برای توسعه علمی است، اما به هیچ عنوان شرط کافی نیست.
سند سیاست های کلان علم و فناوری ابلاغی توسط مقام معظم رهبری چهار شاخص مرجعیت علمی، دیپلماسی علمی و اثرگذاری اقتصادی را در کنار کمیت تولید علم مورد تاکید قرار داده است. یکی از مهمترین بسترها برای سنجش این شاخص ها پایگاه های استنادی هستند.
در همین راستا، یکی از اهداف پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) توسعه و بگارگیری شاخص های مناسب تر برای اندازه گیری میزان توسعه علمی و همچنین تعیین نقاط قوت و ضعف علمی است.
دهقانی در این رابطه به به عنوان مثال به کمیت تولید علم کشور سوییس در پایگاه اسکوپوس اشاره کرد و گفت: در سال ۲۰۱۴ این کشور از لحاظ کمیت تولید علم بعد از ایران و در رتبه ۱۷ دنیا قرار دارد، اما بر اساس اطلاعات پایگاه استنادی اسکوپوس و آی.اس.آی جزو هفت کشور اول دنیا از لحاظ مرجعیت علمی است.
وی افزود: از جهت دیپلماسی علمی، بعد از اتریش که در چندین سال اخیر در این حوزه فعال شده است، سوییس دارای قوی ترین دیپلماسی علمی در جهان است. از لحاظ اثرگذاری اقتصادی، دانشگاه های این کشور ارتباط بسیار موثری با بخش صنعت دارند، به نحوی که انستیتو فناوری فدرال زوریخ در بین دانشگاه های جهان از همین جهت رتبه ۳۶ را کسب کرده است. بر اساس همین شاخص موسسه پلی تکنیک فدرال لوزان در رتبه ۱۰۳ دنیا قرار دارد یا دانشگاه لوزان از همین حیث در رتبه 166دنیا قرار دارد.
سرپرست ISC ادامه داد: شرکت در کنفرانس های بین المللی نه تنها باعث افزایش آمار تولید علم کشور می گردد، بلکه اعضای هیات علمی را در انجام بهتر پژوهش به واسطه اطلاع از جدیدترین یافته های علمی و درک مسیرهای آینده علم یاری می نماید. این مسئله در خصوص سفرهای مطالعاتی و علمی نیز صادق است. با توجه به کاهش نسبتا زیاد تعداد مقالات ثبت شده در کنفرانس های بین المللی در چند سال اخیر، افزایش آن نیاز به برنامه ریزی دارد.
***امتیاز ناچیز چاپ مقاله کنفرانس ها در آیین نامه ارتقاء هیات علمی
دهقانی ادامه داد:یکی از دلایل اصلی کاهش تمایل اعضای هیات علمی به شرکت در کنفرانس های بین الملی، امتیاز ناچیز چاپ مقاله کنفرانس ها در آیین نامه ارتقاست به طوری که این امتیاز به کمتر از یک سوم امتیاز یک مقاله در مجلات معتبر می باشد. همچنین امتیاز کل چاپ مقاله در مجموعه مقالات کنفرانس ها دارای سقف مشخص ( ۲۰ امتیاز) است.
دهقانی اظهار داشت: دلیل دیگر روند کاهشی سهم مقالات کنفرانس ناشی از تغییرات ایجاد شده در نرخ ارز های خارجی در چند سال گذشته بوده است.
برای شرکت در کنفرانس های معتبر خارجی هزینه ثبت نام ، اخذ ویزا، هزینه بلیط رفت و برگشت، اقامت و سایر موارد بر مبنای ارز های خارجی محاسبه می گردد. باید در نظر داشت که نرخ ارز در چند سال اخیر سه برابر شده است. در حال حاضر هزینه شرکت در یک کنفرانس با توجه به کشور محل برگزاری میان ۶۰ تا ۱۰۰ میلیون ریال است و برای برخی از کشورها و شهرها این ارقام بیشتر نیز هست.
وی تصریح کرد: دانشگاه ها و موسسات پژوهشی به دلیل محدودیت مالی امکان تامین کامل اعتبار پژوهشی برای شرکت اعضای هیات علمی در کنفرانس های بین المللی را ندارند و لذا مابه التفاوت مربوطه در اکثر مواقع به عهده هیات علمی است.
دهقانی خاطر نشان کرد: افزایش شرکت در کنفرانس ها به معنی حفظ شتاب کمیت تولید علم کشور در این حوزه است، بنابراین پیشنهاد می شود که جبران مابه التفاوتی که توسط اعضای هیات علمی پرداخت می گردد در دستور کار هیات امنای دانشگاه ها و موسسات پژوهشی قرار گیرد.
سرپرست ISC در پایان با اشاره به اینکه هسته اصلی سند سیاست های کلان علم و فناوری ابلاغی مقام معظم رهبری، تبدیل علم به ثروت و قدرت ضمن حفظ ارزش های اسلامی است، گفت: از همین رو، علاوه بر توجه به کمیت تولید علم، راهبرد مدیریت و هدایت این کمیت در جهت تبدیل به فناوری و نوآوری در جهت رفع نیازهای کشور با توجه به آمایش سرزمین و نوآوری باید محوریت یابد.