ابن هیثم اولین دانشمند فیزیک نور در جهان است و در زمینه نورشناسی و شکست و بازتابش نور نقش مهمی ایفا کرده است. وی را به عنوان اولین دانشمندی می شناسند که از آزمایش علمی و روش های تجربی استفاده می کرده است. نوشته های ابن هیثم تقریباً به100 اثر بالغ می شود.
ابن هیثم به هنگام مطالعه درباره انعکاس نور، بی آنکه به طور مستقیم به موضوع انکسار و شکست نور اشاره کند نتیجه گرفت که میان زاویهی تابش نور و زاویهی بازتاب آن، یک رابطه برقرار است. از دیگر اقدامات ابنهیثم، ابداع روشهای جدیدی در علم ریاضیات است.
همچنین شرح اصول تاریکخانه و اختراع ذرّهبین از دیگر کارهای برجستهی این دانشمند مسلمان است. این اختراعات در کشفیات کِپلر و گالیله، ستاره شناسان مشهور اروپا در قرنهای آینده، تاثیر زیادی داشت و در صنعت سینما نیز مورد استفاده قرار میگیرد. ابن هیثم در زمان حاکم بامراللَّه ششمین خلیفهی فاطمی در مصر، متصدی بعضی امور سیاسی بود، اما وی به خاطر این که در ستم و ظلمهای او مساعدت نکرده باشد، خود را به دیوانگی زد ولی بعد از مرگ خلیفه فاطمی اظهار عقل کرد و به تدریس در دانشگاه جامع الازهر پرداخت.
یکی از مهمترین آثار ابن هیثم، کتاب المَناظِر است که به زبان انگلیسی ترجمه شده و از جمله منابع اصلی مطالعات کپلر در زمینهی نجوم بوده است.ابن هیثم علاوه بر ریاضیات و نورشناسی، در فنونی چون کلام، مابعدالطبیعه، منطق، اخلاق، ادب و موسیقی تبحر داشت و در پزشکی هم مهارت داشت، ولی به طبابت نپرداخت.
تا پایان قرن 19 میلادی وی بیشتر به دلیل آثارش در زمینه نورشناسی مورد توجه قرار گرفت اما مشخص شد که ابتکار حل شماری از مسایل دشوار ریاضی نیز از آن اوست.
وی توانسته بود مسایل دشوار مثلثات را تنها از راه های هندسی حل کند.کاربرد ریاضیات در پژوهش های مربوط به علوم طبیعی، از جمله شیوههایی است که راجربیکن را پایهگذار آن میشناسند، در حالی که استفاده از ریاضیات در علوم طبیعی بسیار جدی تر از آنچه بیکن انجام داده به وسیله ابن هیثم صورت گرفته است.
هارتنر ثابت کرد نظریۀ سیارات نو که در قرن 15 میلادی به وسیله پورباخ بیان شد در اصل تکرار نظریه ابن هیثم بوده است. نظریۀ سیارات نو، بزرگ ترین تأثیر را بر کپرنیک، رکیومونتان و راینهولد به جا گذاشت.
پژوهش های ابن هیثم درباره نور ماه، نخستین تلاش در جهت انجام یک تحقیق جامع فیزیک نجومی به شمار می رود. ابن هیثم در این پژوهش با وسایل آزمایشی به پژوهش در زمینه اشعه ماه پرداخت و برای نخستینبار از تاریکخانه استفاده کرد و به این وسیله پایهگذار روش نوین پژوهش طبیعت شناخته شد.همچنین سیارک شماره ۵۹۲۳۹ به افتخار این دانشمند ۵۹۲۳۹ ابن هیثم نامیده شده است.
مورخین مرگ او را در حدود سال 430 هـ ق یا پس از آن در قاهره دانسته اند و گفته اند که چون به سختی بیمار شد و دانست که عمرش به سر آمده، رو به کعبه خوابید و ذکر حق گفت و درگذشت.