طی سالهای گذشته در سیاستگذاری و راهبری کلان علم و فناوری انسجام کافی موجود نبوده و توجه دولتها بیشتر به سیاستهای عرضهگرایی مانند سرمایهگذاری مستقیم در تحقیق و توسعه معطوف بوده است و از پرداختن به سیاستهای بخش تقاضای علم و فناوری به منظور حفظ موازنه بین عرضه و تقاضا تا حدود زیادی غفلت شده است.
در هیچ یک از دولتهای قبل عزم جدی برای تنوع بخشی به منابع مالی پژوهش و فناوری، تأمین سرمایهگذاریهای خطرپذیر و تحقق بند (هـ) ماده (۱۶) قانون برنامه پنجم توسعه مبنی بر افزایش سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی به گونهای که تا پایان برنامه به ۳ درصد برسد، نبوده است. در دولت یازدهم تلاش شده است با رویکرد تجاریسازی و پیوند فعالیتهای علم و فناوری با طرف تقاضا از طرحها و پروژههای اولویتدار توسعه فناوری حمایت گستردهای به عمل آید.
با اجرای قانون حمایت از شرکتهای دانشبنیان و فعالسازی حمایتهای پیشبینی شده، تعداد شرکتهای دانشبنیان که قبل از دولت یازدهم از تعداد انگشتان دست هم کمتر بود، تا تیرماه ۱۳۹۶ به ۳ هزار و ۱۰۴ شرکت شامل ۸۳۹ شرکت دانشبنیان تولیدی، ۵۲۱ شرکت دانشبنیان صنعتی و هزار و ۷۴۴ شرکت دانشبنیان نوپا افزایش یافته است.
این شرکتها با فروشی بیش از ۲۰۰ هزار میلیارد ریال رشد قابل توجهی را تجربه کردهاند. در سال ۱۳۹۶ شرکتهای دانشبنیان مشمول ۱۱۰ نوع حمایت از جمله معافیتهای مالیاتی، معافیتهای گمرکی، حمایتهای بیمهای، حمایت از صادرات و تبادل فناوری، ارائه مجوز استقرار در محدوده تهران و شهرهای بزرگ، تسهیلات نظام وظیفه تخصصی برای افراد فعال در شرکتهای دانشبنیان، ارائه تخقیف ۵۰ درصدی خدمات آزمایشگاهی هستند.
دیگر اقدامات مهمی که توسط معاونت علمی و فناوری رئیس جمهور انجام شده است را میتوان به موارد ذیل اشاره کرد:
حمایت از شکلگیری کانونهای هماهنگی دانش، صنعت و بازار
حمایت از پژوهشهای تقاضا محور در حوزههای انرژیهای تجدیدپذیر، صنایع دانشبنیان هوایی و هوانوردی، کشاورزی و منابع طبیعی، سلولهای بنیادی، حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات
حمایت از حدود ۸۰۰ طرح توسعه فناوری و تجاریسازی در ستادهای توسعه فناوری
حمایت از طرحهای کلان علم و فناوری با اعتباری بالغ بر ۱۵۰۰ میلیارد ریال در حوزههای مختلف همچون سلامت و درمان، کشاورزی، هوافضا، حملونقل، علوم و فنون هستهای و صنایع تولیدی دیگر
راهاندازی شبکه آزمایشگاهی فناوریهای راهبردی ایران با هدف همافزایی توانمندیهای آزمایشگاهی کشور در حوزههای مختلف فناوریهای پیشرفته و راهبردی از ابتدای تیرماه سال ۱۳۹۳
برگزاری پنج دوره نمایشگاه تجهیزات آزمایشگاهی ساخت ایران از دیگر اقدامات معاونت علمی بوده است. درسال ۹۳ این نمایشگاه با حضور بیش از ۳۰۰ شرکت برگزار شد که میزان فروش آن بیش از ۸۵۰ میلیارد ریال بوده است. این میزان در سال ۱۳۹۴ با حضور بیش از ۴۰۰ شرکت، بیش از ۱۰۰۰ میلیارد ریال برآورد شده است.
ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی برای سال ۱۳۹۶ یک پروژه اولویتدار با عنوان «طراحی و پیاده سازی نظام صیانت از بازار ملی در حوزه دانشبنیان از طریق تهیه پیوست فناوری بخشی در دو دستگاه اجرایی (وزارت نفت، وزارت راه و شهرسازی» برای معاونت علمیوفناوری ریاستجمهوری به تصویب رسانده است.
همچنین معاونت علمی و فناوری در قالب «بسته جذب، توسعه و تعمیق تکنولوژی» به عنوان یکی از بستههای اجرایی بستههای رونق تولید و اشتغال، دو برنامه اجرایی با عناوین «توسعه اقتصاد دانشبنیان» و «حمایت از شرکتها و موسسات دانشبنیان و ارتقای ۱۰۰ درصدی میزان اشتغال مستقیم و درآمد شرکتهای مزبور» را در کارنامه کاری سال ۱۳۹۶ دارد.
همچنین مقرر است در برنامه اجرایی «ایجاد سامانه عرضه محصولات صنایع پیشرفته و دانشبنیان با هدف جهتدهی به تقاضای بخشهای دولتی و خصوصی به استفاده هرچه بیشتر از محصولات صنایع پیشرفته و دانشبنیان» با وزارت صنعت، معدن و تجارت و در برنامه اجرایی «توسعه و نفوذ فناوری در بخش کشاورزی با محوریت ارتقای بهرهوری عوامل تولید، پیادهسازی نظام نوین ترویج و انتقال فناوری و تقویت شرکتهای دانشبنیان» با وزارت جهاد کشاورزی مشارکت و همکاری خواهد داشت.
اقدامات حمایتی صندوق نوآوری و شکوفایی برای شرکتهای دانشبنیان
صندوق نوآوری و شکوفایی به استناد تبصره (۳) ماده (۵) قانون حمایت از شرکتها و مؤسسات دانش بنیان و تجاری سازی نوآوریها و اختراعات مصوب ۱۳۸۹ شکل گرفت و اساسنامه آن در ۲۳ بهمن ماه ۱۳۹۰ (دولت دهم) به تصویب رسید.
اما تقریبا تمام منابع مالی این صندوق در دولت یازدهم تأمین شده است. به این ترتیب که ۲۱ هزار و ۹۸۰ میلیارد ریال اعتبار تا تیرماه سال 1396به صندوق نوآوری و شکوفایی بابت حمایت از شرکتهای دانشبنیان، تجاریسازی نوآوریها، دستاوردهای پژوهشی و اختراعات و کاربردی کردن دانش اختصاص یافت و پیشبینی میشود با احتساب ۲۰۰ میلیون دلار اعتبار پیشبینی شده ذیل بند «الف» تبصره (۴) قانون بودجه سال ۱۳۹۶ تمام سرمایه اولیه مصوب صندوق تأمین و تخصیص یابد.
از این محل حمایتهای مالی و حقوقی دولت از شرکتهای دانشبنیان، پارکهای علم و فناوری و مراکز رشد، شهرکهای فناوری شامل ارائه تسهیلات از قبیل سرمایهگذاری خطرپذیر، وام، کمک بلاعوض، لیزینگ محصولات دانشبنیان و تسهیل صدور انواع ضمانتنامهها به شرکتهای دانشبنیان انجام میشود و دولت یازدهم با وجود تمام محدودیتهای پیش رو، با بازپرداخت تمام تعهدات معوقه دولت قبلی، سرمایه اولیه این صندوق را که در دولت پیشین تنها به رقم ناچیز ۲۵۰ میلیارد ریال رسیده بود، تأمین کرده است.
طبق آخرین گزارشات از ۳ هزار و ۷۷۷ طرح ارائه شده توسط ۳ هزار و ۱۰۴ شرکت دانشبنیان، ۲۰۹۰ طرح با اعتباری معادل ۱۱۵۰۵ میلیارد ریال مصوب شده است. تسهیلات ارائه شده توسط صندوقهای پژوهش و فناوری معادل ۱۰۰۰ میلیارد ریال بوده است.
در سال ۱۳۹۲ تنها ۱۸ صندوق پژوهش و فناوری غیردولتی مجوز داشته و فعالیت میکردند و این تعداد در حال حاضر به ۳۴ صندوق افزایش یافته است. فعالیت این صندوقها نقش مؤثری در تأمین سرمایه خطرپذیر حوزه نوآوری و فناوری در حمایت از جوانان مستعد و صاحب ایده دارد.
از دیگر اقدامات صندوق میتوان به استفاده از ظرفیتهای خارجی اشاره کرد که در این راستا نیز در سال ۱۳۹۵ صندوق عضو شورای جهانی پژوهش شد و به عضویت یاسا (موسسه بینالمللی تحلیل کاربردی سیستمها) درآمد.
انجام پروژههای همکاری مشترکی با بنیاد علم آلمان، چین، روسیه، ژاپن، اتریش و ایتالیا و برگزاری کارگاهی با عنوان «تعادل زیستی خلیج فارس» درکیش توسط بنیاد علم آلمان با همکاری صندوق از جمله اقدامات صندوق در عرضه بین الملل بوده است که نتیجه آن ایجاد آزمایشگاه مشترک در ایران است تا پروژههای حاصل از برگزاری کارگاهها را عملی کنند.