پژوهش تازه فیزیکدانان آمریکایی و کانادایی نشان میدهد ماده تاریک ممکن است برخلاف تصور رایج، تنها از یک نوع ذره تشکیل نشده باشد؛ بلکه دنیایی پنهان با ذرات، نیروها و حتی اتمها و عناصر شیمیایی خاص خود داشته باشد؛ جهانی که شاید ستارهها و غبارهای نامرئی نیز در آن شکل بگیرند.
به گزارش سیناپرس، بیشتر ماده موجود در جهان برای تلسکوپهای ما نامرئی است. با این حال، دانشمندان از طریق آثار گرانشی آن، شواهدی از وجود مادهای مرموز به نام «ماده تاریک» به دست آوردهاند؛ مادهای که اگرچه مستقیماً دیده نمیشود، اما نقش مهمی در رفتار کهکشانها و ساختار کیهان دارد.
برآوردها نشان میدهد مقدار ماده تاریک در جهان حدود پنج برابر ماده معمولی است؛ همان مادهای که ستارهها، سیارهها و هر آنچه در اطراف خود میبینیم از آن ساخته شدهاند. اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست: ماده تاریک دقیقاً از چه چیزی تشکیل شده است؟
اکنون گروهی از فیزیکدانان در آمریکا و کانادا در پژوهشی نظری، احتمال جالبی را مطرح کردهاند: شاید ماده تاریک نیز مانند ماده معمولی، مجموعهای از ذرات و عناصر مختلف داشته باشد و بتوان برای آن نوعی «جدول تناوبی پنهان» در نظر گرفت.
این پژوهش به سرپرستی «پویا اسدی» از دانشگاه کالیفرنیا، سانتا کروز انجام شده و در پایگاه پیشانتشار مقالات علمی arXiv منتشر شده است.
راز نسبت ماده معمولی و ماده تاریک چیست؟
یکی از پرسشهای مهم فیزیک کیهانشناسی، شباهت نسبی مقدار ماده معمولی و ماده تاریک در جهان است. با وجود تفاوت پنجبرابری این دو، مقدارشان به شکل غیرمنتظرهای به یکدیگر نزدیک است؛ موضوعی که در فیزیک با عنوان «مسئله همزمانی ماده» شناخته میشود.
دانشمندان هنوز توضیح قطعی برای این نسبت ندارند. از نظر نظری، دلیلی وجود ندارد که مقدار این دو نوع ماده الزاماً در چنین محدوده نزدیکی قرار بگیرد.
پژوهشگران معتقدند اگر ماده معمولی و ماده تاریک منشأ مشترکی داشته باشند و از طریق نوعی ارتباط بنیادی به یکدیگر وابسته باشند، این شباهت دیگر اتفاقی نخواهد بود.
برای بررسی این فرضیه، محققان از چارچوبی نظری به نام «مدل آینهای هیگز دوقلو» استفاده کردهاند. این مدل جهانی فرضی را توصیف میکند که در کنار جهان قابل مشاهده ما وجود دارد و مجموعهای از ذرات و نیروهای متناظر با جهان معمولی را در خود جای داده است.
در این نظریه، دو بخش جهان، یعنی ماده معمولی و ماده تاریک، کاملاً مستقل نیستند و از طریق نوعی تقارن ریاضی با یکدیگر ارتباط دارند.
جهانی با عناصر شیمیایی متفاوت
یکی از نتایج جالب این مدل به جرم ذرات سازنده ماده تاریک مربوط میشود. بر اساس محاسبات پژوهشگران، نوترونهای تاریک که بخش عمده ماده تاریک را تشکیل میدهند، میتوانند حدود پنج برابر پروتونهای معمولی جرم داشته باشند.
اگر در جهان اولیه تقریباً تعداد برابری از این ذرات تولید شده باشد، تفاوت جرم آنها میتواند نسبت پنجبرابری ماده تاریک به ماده معمولی را توضیح دهد.
اما تفاوت مهمتر در ساختار اتمی این جهان فرضی دیده میشود.
در جهان ما، نوترون اندکی سنگینتر از پروتون است و نوترون آزاد بهمرور به پروتون تبدیل میشود؛ درحالیکه پروتون پایدار است. اما در جهان آینهای پیشنهادی، این رابطه برعکس خواهد بود: نوترون تاریک سبکتر از پروتون تاریک است و میتواند به یکی از اجزای پایدار سازنده ماده تاریک تبدیل شود.
پژوهشگران بررسی کردهاند که آیا این ذرات میتوانند مانند پروتونها و نوترونهای معمولی با یکدیگر ترکیب شوند و هستههای اتمی بسازند. نتایج محاسبات نشان میدهد پاسخ این پرسش مثبت است.
بر اساس این مدل، جهان تاریک میتواند نسخههایی از برخی عناصر شیمیایی مانند هلیوم، لیتیوم، بریلیم، بور و حتی کربن را در خود داشته باشد. در برخی شرایط، کربن تاریک ممکن است به فراوانترین عنصر در میان اتمهای تاریک تبدیل شود.
البته همه عناصر جدول تناوبی ما در این جهان فرضی پایدار نخواهند بود. برای مثال، هیدروژن تاریک احتمالاً نمیتواند دوام بیاورد؛ زیرا پروتون تاریک میتواند با جذب یک الکترون تاریک به نوترون تبدیل شود و در نتیجه ساختار اتم هیدروژن از بین برود. در مقابل، دوتریم یا هیدروژن سنگین که یک نوترون اضافی دارد، ممکن است پایدار باقی بماند.
آیا جهان تاریک میتواند ستاره و غبار داشته باشد؟
پیامدهای این فرضیه به تشکیل اتمها محدود نمیشود. پژوهشگران احتمال میدهند عناصر سنگینتر تاریک بتوانند به ساختارهای جامد تبدیل شوند و حتی دانههای کوچکی از غبار تاریک را تشکیل دهند.
این ذرات فرضی ممکن است در فضا پراکنده شوند و مانند غبار کیهانی معمولی رفتار کنند؛ با این تفاوت که با نوعی نور تاریک برهمکنش دارند و در نتیجه برای تلسکوپهای متعارف قابل مشاهده نیستند.
حتی احتمال شکلگیری ستارههای آینهای نیز در این پژوهش مطرح شده است؛ اجرام ستارهمانندی که از ماده تاریک ساخته شدهاند و ممکن است نسبت به ستارههای معمولی، ابعاد کوچکتر و چگالی بیشتری داشته باشند.
چگونه میتوان وجود جهان تاریک را تشخیص داد؟
با وجود جذابیت این فرضیه، شناسایی مستقیم چنین جهانی همچنان بسیار دشوار است. با این حال، پژوهشگران چند مسیر احتمالی برای یافتن نشانههای آن پیشنهاد کردهاند.
یکی از این مسیرها بررسی الگوهای توزیع ماده در مقیاسهای بزرگ کیهانی است. برهمکنش ذرات تاریک و تابش تاریک در جهان اولیه ممکن است امواجی ایجاد کرده باشد که آثار آنها هنوز در ساختار کیهان باقی مانده است.
دانشمندان این آثار احتمالی را «نوسانهای صوتی تاریک» مینامند. این پدیده از نظر مفهومی به نوسانهای صوتی باریونی شباهت دارد؛ الگوهایی که از امواج صوتی در پلاسمای داغ جهان اولیه به جا ماندهاند و امروزه در توزیع ماده در کیهان قابل بررسی هستند.
به اعتقاد محققان، شناسایی دو مرحله متفاوت از این نوسانهای تاریک میتواند به تمایز این مدل از سایر نظریههای مربوط به ماده تاریک کمک کند.
همچنین آشکارسازهای نسل آینده ممکن است حساسیت کافی برای ثبت برهمکنشهای بسیار ضعیف میان ماده تاریک و ماده معمولی را پیدا کنند و حتی وجود چندین ذره تاریک با جرمهای متفاوت را آشکار سازند.
با این حال، باید توجه داشت که تمام این ساختارها، از عناصر و اتمهای تاریک گرفته تا ستارههای آینهای، در حال حاضر فرضی هستند و هنوز شواهد تجربی مستقیمی برای تأیید آنها وجود ندارد.
پژوهشگران این مطالعه را نخستین بررسی نظاممند از پیامدهای هستهای، کیهانشناختی و رصدی این دسته از مدلهای جهان آینهای میدانند؛ پژوهشی که میتواند مسیرهای تازهای برای شناخت ماهیت ماده تاریک و ارتباط احتمالی آن با ماده معمولی پیش روی دانشمندان قرار دهد.

