برخورد تنها یک ذره پرانرژی میتواند قطعات الکترونیکی فضاپیماها و ماهوارهها را برای همیشه از کار بیندازد. پژوهشگران با شناسایی سازوکار این پدیده، به درک تازهای از علت تخریب ناگهانی نیمهرساناها در محیطهای پرتوزا رسیدهاند؛ کشفی که میتواند مسیر ساخت تجهیزات مقاومتر برای مأموریتهای فضایی و کاربردهای هستهای را هموار کند.
به گزارش سیناپرس، پژوهشگران با بررسی رفتار قطعات الکترونیکی در معرض تابش شدید، سازوکاری را شناسایی کردهاند که میتواند تنها با برخورد یک ذره پرانرژی، به تخریب دائمی این قطعات منجر شود. این یافته میتواند به طراحی نسل جدیدی از تجهیزات الکترونیکی مقاوم در برابر تابش برای استفاده در فضا و محیطهای هستهای کمک کند.
کریستیان کینیونس، پژوهشگر دانشگاه ایالتی کارولینای شمالی، نزدیک به سه شبانهروز بیدار ماند تا فرایند تخریب قطعات الکترونیکی را هنگام برخورد یونهای سنگین بررسی کند. او و همکارانش در تلاش بودند یکی از مهمترین تهدیدهای پیش روی تجهیزات الکترونیکی در فضا و اطراف رآکتورهای هستهای را بهتر بشناسند.
در محیطهایی که میزان تابش بالاست، برخورد حتی یک ذره پرانرژی میتواند عملکرد یک قطعه الکترونیکی را برای همیشه مختل کند. این پدیده که «سوختگی تکرویدادی» (SEB) نامیده میشود، از چالشهای مهم در ساخت قطعات الکترونیکی مقاوم در برابر تابش به شمار میرود.
به گزارش نیوساینتیست، پژوهشگران با همکاری ناسا، چگونگی وقوع این پدیده را در دیودهای ساختهشده از نیترید آلومینیوم بررسی کردند. این ماده نیمهرسانا یکی از گزینههای امیدوارکننده برای تولید نسل آینده قطعات الکترونیک قدرت محسوب میشود.
اگرچه پیشتر تصور میشد نیترید آلومینیوم مقاومت مناسبی در برابر تابش داشته باشد، این ویژگی هنوز بهصورت جامع مورد آزمایش قرار نگرفته بود.
بررسیهای جدید نشان داد که برخورد یک یون پرانرژی با ماده نیمهرسانا، در کنار ولتاژ اعمالشده به قطعه، میتواند میدان الکتریکی بسیار شدیدی را در محدودهای کوچک ایجاد کند. این وضعیت زمینهساز شکلگیری پدیدهای به نام «بهمن الکترونی» میشود؛ فرایندی که طی آن تعداد حاملهای بار بهسرعت افزایش پیدا میکند.
با عبور ولتاژ از آستانهای مشخص، تمرکز جریان و انرژی در یک ناحیه محدود، انفجاری میکروسکوپی ایجاد میکند که به نابودی قطعه میانجامد.
برای بررسی این سازوکار، دانشمندان دیودهای نیترید آلومینیوم را در معرض بمباران یونهای پرانرژی نقره، طلا و پرازئودیمیم قرار دادند. آنها سپس میزان ولتاژی را اندازهگیری کردند که قطعات پیش از تخریب قادر به تحمل آن بودند.
نتایج آزمایشها، در کنار تحلیل دادهها و شبیهسازیهای رایانهای، نقش میدان الکتریکی شدید و بهمن الکترونی را در وقوع این خرابی تأیید کرد. همچنین تصاویر میکروسکوپی قطعات آسیبدیده، وجود حفرههای کوچکی را نشان داد که بر اثر ذوبشدن ماده نیمهرسانا در محل سوختگی به وجود آمده بودند.
یافتههای پژوهش حاکی از آن است که نیترید آلومینیوم در مقایسه با نیمهرساناهای مشابه میتواند میدانهای الکتریکی قویتری را تحمل کند؛ با این حال، این ماده نیز ممکن است در ولتاژهای نسبتاً پایین دچار سوختگی تکرویدادی شود.
این موضوع برای صنعت فضایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا سامانههای تأمین برق از جمله بخشهای آسیبپذیر ماهوارهها و فضاپیماها هستند. حتی استفاده از سپرهای محافظ نیز نمیتواند خطر وقوع چنین خرابیهایی را بهطور کامل از بین ببرد.
رونالد شرمپف، پژوهشگر دانشگاه وندربیلت که در این مطالعه مشارکت نداشته است، هشدار میدهد که ازکارافتادن منبع تغذیه یک فضاپیما میتواند به اختلال در عملکرد تمام سامانههای آن منجر شود.
اهمیت این فناوری با مطرحشدن طرحهایی برای استقرار مراکز داده در فضا نیز افزایش یافته است. علاوه بر صنعت فضایی، قطعات مقاوم در برابر تابش میتوانند در رآکتورهای هستهای، آزمایشهای همجوشی هستهای و دستگاههای پرتودرمانی سرطان نیز کاربرد داشته باشند.
پژوهشگران اکنون قصد دارند با تکیه بر شناخت دقیقتر از سازوکار سوختگی تکرویدادی، اصول تازهای برای طراحی نیمهرساناهای مقاومتر تدوین کنند. آنها امیدوارند با کاهش احتمال وقوع بهمن الکترونی مخرب، بتوانند قطعاتی تولید کنند که در برابر تابشهای شدید دوام بیشتری داشته باشند.
به نقل از زومیت، نتایج این پژوهش در نشریه علمی IEEE Transactions on Nuclear Science منتشر شده است.

