جوجو، گوریلی در گابن که در دوران نوزادی از طبیعت ربوده شد، پس از گذراندن بیش از دو دهه دور از همنوعان خود، با آسیبهای روانی ناشی از انزوای طولانیمدت مواجه است.
به گزارش سیناپرس، در سال ۲۰۱۵، جوجو برای نخستینبار با قدمهایی لرزان روی چمن راه رفت. این گوریل نر که در آن زمان ۱۱ سال داشت، تا پیش از آن تقریباً تمام زندگی خود را در قفسی کوچک در یک باغوحش خصوصی در گابن سپری کرده بود. شکارچیان غیرقانونی پس از کشتن خانوادهاش، او را در دوران نوزادی از طبیعت جدا کرده و به فروش رسانده بودند.
بیش از یک دهه از آن زمان گذشته و جوجو اکنون در پناهگاه حیاتوحش نگهداری میشود؛ بااینحال، همچنان زندگی انفرادی دارد. او از زمان ربودهشدن تاکنون نه خانوادهای داشته و نه فرصتی برای برقراری ارتباط با گوریلهای دیگر پیدا کرده است.
مراقبان جوجو در بنیاد لکدی گابن امیدوارند بتوانند گوریلی را برای همراهی با او پیدا کنند؛ حیوانی نجاتیافته یا گوریلی که در باغوحش متولد شده باشد. بااینحال، یافتن همراهی که با جوجو سازگار باشد و فراهمکردن شرایط ورود او به زندگی این گوریل، کار سادهای نیست.
پروفسور جیلیان فارستر از دانشگاه ساسکس، پژوهشگر حوزه روانشناسی میمونهای بزرگ و بهبود آسیبهای روانی حیوانات نجاتیافته، درباره وضعیت جوجو میگوید: «جوجو احتمالاً شدیدترین مورد انزوایی است که تاکنون در میان میمونهای بزرگ دیدهام.»
جوجو درحالی به اسارت درآمد که هنوز یک سال هم نداشت. شکارچیان او را در شرایطی که به مادرش چسبیده بود، از طبیعت جدا کردند و به فروش رساندند. این در حالی است که بیشتر گوریلها ۱۴ تا ۱۹ سال نخست زندگی خود را در کنار خانواده میگذرانند، اما جوجو تمام این دوران را بهتنهایی و در معرض دید بازدیدکنندگان باغوحش سپری کرد.
ماکس آناکله ماکابا، سرپرست مراقبان پناهگاه لکدی که تقریباً هر روز جوجو را میبیند، میگوید این گوریل علاقه زیادی به برقراری ارتباط با انسانها دارد. به گفته او، جوجو حتی برگ جمعآوری میکند و به مراقبانش میدهد تا در مقابل، خوراکی تشویقی دریافت کند؛ رفتاری که به نظر میرسد بیش از تمایل به گرفتن غذا، از اشتیاق او برای تعامل و ارتباط ناشی میشود.
اریک ویوم، مدیر پناهگاه، نیز به رفتار دیگری از جوجو اشاره میکند. به گفته او، هنگامی که زنانی که جوجو آنها را بهخوبی میشناسد به محل نگهداریاش میآیند و سپس آنجا را ترک میکنند، این گوریل صداهایی از خود درمیآورد که نرهای بالغ در طبیعت برای فراخواندن مادهها به کار میبرند.
ویوم میگوید: «او قطعاً احساس تنهایی میکند.»
جوجو تنها یکی از هزاران نخستیسان آفریقایی است که قربانی تجارت غیرقانونی حیوانات وحشی شدهاند. برآوردها نشان میدهد که از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۳، بیش از ۶ هزار نخستیسان آفریقایی در تجارت جهانی خریدوفروش شدهاند.
بر اساس اعلام اتحادیه مراکز نگهداری و نجات نخستیسانان در آفریقا، هزاران حیوان دیگر نیز بهصورت غیرقانونی برای نگهداری بهعنوان حیوان خانگی، مصرف گوشت و استفاده در طب سنتی قاچاق میشوند.
متخصصان هشدار میدهند که جدایی نوزادان میمونهای بزرگ از خانوادههایشان میتواند پیامدهای روانی شدیدی به همراه داشته باشد.
تونی کینگ، فعال حفاظت از حیاتوحش در بنیاد بریتانیایی آسپینال، در اینباره توضیح میدهد: «اگر آنقدر بزرگ شده باشند که بفهمند چه اتفاقی افتاده و خانوادهشان کشته شدهاند، انگار میل به زندگی را از دست میدهند. میتوان این را در چشمهایشان دید؛ انگار نور چشمانشان خاموش میشود.»
کینگ که در زمینه بازپروری میمونهای بزرگ نجاتیافته فعالیت دارد، خاطره نجات دو بچهگوریل ماده را نیز بازگو میکند. این دو گوریل که خواهر بودند، به پناهگاهی در حوضه رود کنگو منتقل شدند. او میگوید: «محکم به یکدیگر چسبیده بودند. حدود سه روز به همان شکل، مثل یک توپ کوچک و فشرده، کنار هم ماندند تا کمکم از هم جدا شدند. فکر میکنم همین کنار هم بودن، آنها را زنده نگه داشت.»
مرکز آفریقایی بازپروری و حفاظت از گوریلها (GRACE) برای کمک به گوریلهای نجاتیافته از روشی با عنوان «بازپروری با هدایت گوریل» استفاده میکند. در این شیوه، گوریلهای جوان در سریعترین زمان ممکن به گروهی از همنوعان خود معرفی میشوند تا بتوانند روابط اجتماعی برقرار کنند و رفتارهای طبیعی گونهشان را بیاموزند.
اما شرایط جوجو با این گوریلها متفاوت است. او اکنون به بلوغ کامل رسیده و به گفته فارستر، نشانههایی از استرس مزمن و آسیبزا در او دیده میشود.
فارستر برای بررسی میزان اضطراب و آسیب روانی جوجو، از روشی متفاوت استفاده کرده است: تصویربرداری حرارتی از صورت این گوریل. این فناوری امکان بررسی تغییرات جریان خون را فراهم میکند. تصاویر ثبتشده نشان میدهند که بینی جوجو ظاهراً بهطور مداوم سردتر از حد طبیعی است؛ وضعیتی که میتواند از اختلال در واکنش بدن به استرس حکایت داشته باشد.
هنگامی که انسانها و دیگر نخستیسانان دچار استرس میشوند، جریان خون به سمت چشمها و گوشها افزایش پیدا میکند تا بدن برای شناسایی خطر آماده شود. همزمان، دمای بینی برای مدتی کاهش مییابد. این پدیده که «افت دمای بینی» نام دارد، معمولاً موقتی است؛ اما در مورد جوجو به نظر میرسد دمای بینی به حالت طبیعی بازنمیگردد.
فارستر با تأکید بر اهمیت ارتباطات اجتماعی برای سلامت روان میگوید: «ارتباط با دیگران برای سلامت روان ما بهعنوان میمونهای بزرگ فوقالعاده مهم است. داشتن موجود دیگری که جوجو بتواند زندگیاش را با او شریک شود، میتواند به بهبود وضعیتش کمک زیادی کند.»
او معتقد است حضور گوریلهای دیگر در کنار جوجو میتواند به او کمک کند تا با اندوه و آسیبهای روانی گذشته کنار بیاید.
دکتر کیتی فاست از مرکز GRACE نیز بر اهمیت شکلگیری روابط اجتماعی برای گوریلهایی تأکید میکند که قرار است در آینده به طبیعت بازگردند. این همان هدفی است که مراقبان جوجو امیدوارند روزی بتوانند محقق کنند.
دکتر رابین موریسون از دانشگاه زوریخ که زندگی اجتماعی گوریلهای کوهستانی را مطالعه میکند، میگوید روابط دوستانه بخش مهمی از ساختار اجتماعی این حیوانات است. او در پژوهشی دریافته است که گوریلهای ماده هنگام پیوستن به گروهی جدید، به دنبال مادههایی میگردند که از گذشته با آنها آشنایی داشتهاند؛ حتی اگر سالها از آخرین دیدارشان گذشته باشد.
موریسون توضیح میدهد که بخش زیادی از تعاملات اجتماعی گوریلها بسیار ساده است: «صرفاً در کنار هم نشستن و حضور یکدیگر را تجربهکردن.» بااینحال، جوجو تاکنون هیچگاه فرصت نداشته است چنین تجربهای را در کنار گوریل دیگری داشته باشد.
هنوز مشخص نیست جوجو در صورت مواجهه با یک همراه جدید چه واکنشی نشان خواهد داد. انتقال گوریلی از یک باغوحش معتبر مستلزم تأیید کمیتهای بینالمللی است که عواملی مانند ژنتیک، وضعیت سلامت، ویژگیهای شخصیتی و میزان سازگاری حیوانات را بررسی میکند.
معرفی گوریل جدید نیز باید بهتدریج و با رعایت احتیاط انجام شود. برای نمونه، ممکن است در نخستین مرحله، جسمی آغشته به بوی گوریل دیگر در اختیار جوجو قرار گیرد تا پیش از ملاقات مستقیم، با بوی او آشنا شود.
چنین فرآیندهایی پیشتر در جابهجایی گوریلها میان باغوحشها انجام شده است. فارستر نیز با چندین باغوحش معتبر تماس گرفته تا امکان فراهمکردن چنین شرایطی برای جوجو را بررسی کند، اما این گفتوگوها تاکنون به نتیجه نرسیدهاند.
به گفته فارستر، یکی از مشکلات اصلی، نبود سازوکار مشخص برای این نوع انتقالهاست. مقررات بینالمللی مربوط به جابهجایی گوریلهای اسیر، عمدتاً با هدف اجرای برنامههای تولیدمثل تدوین شدهاند و به موضوع بازگرداندن آنها به طبیعت یا یافتن همراه برای گوریلهای تنها نمیپردازند.
بااینحال، تونی کینگ معتقد است با توجه به اینکه جوجو اکنون بالغ شده و احتمالاً در دهه سوم زندگی خود قرار دارد، ممکن است ایجاد پیوند با گوریلهای دیگر برای او دشوار یا حتی دیرهنگام باشد. او میگوید: «وضعیت جوجو منحصربهفرد است، اما احتمالاً بهتر است همانجایی که هست باقی بماند.»
کینگ همچنین هشدار میدهد که ورود یک گوریل جدید به زندگی جوجو ممکن است بهجای کمک به او، فشار روانی و استرس تازهای ایجاد کند.
از سوی دیگر، زندگی انفرادی برای گوریلهای نر بالغ پدیدهای غیرمعمول نیست. موریسون میگوید حدود یکسوم نرهای بالغ بهتنهایی زندگی میکنند. این گوریلها معمولاً در دوران نوجوانی از گروه خود جدا میشوند و ممکن است بخش زیادی از زندگیشان را بهصورت انفرادی بگذرانند.
این نرها برای تشکیل گروه خانوادگی تلاش میکنند مادهها را جذب کنند، اما برخی از آنها هرگز در این کار موفق نمیشوند. موریسون احتمال میدهد احساس تنهایی در چنین شرایطی بخشی از سازوکار تکاملی باشد که گوریلها را به برقراری ارتباطات اجتماعی تشویق میکند.
بااینوجود، میان شرایط جوجو و گوریلهایی که در طبیعت بهتنهایی زندگی میکنند، تفاوت مهمی وجود دارد. گوریلهای وحشی دوران کودکی و نوجوانی خود را در کنار خانواده میگذرانند و پس از آن ممکن است زندگی انفرادی را انتخاب کنند؛ درحالیکه جوجو از همان دوران نوزادی به انزوایی اجباری محکوم شده است.
موریسون معتقد است جوجو احتمالاً هم از آسیب روانی رنج میبرد و هم احساس تنهایی میکند. او در توضیح این موضوع میگوید: «گوریلها در طبیعت با هم حرکت میکنند، با هم غذا پیدا میکنند و با هم میخوابند. بخش بزرگی از زندگی آنها فقط در کنار گروه بودن است.»
این همان شرایطی است که مراقبان جوجو و پژوهشگرانی مانند فارستر امیدوارند برای او فراهم شود؛ همراهی که بتواند زندگیاش را با جوجو تقسیم کند، خواه گوریلی ماده باشد یا نری که با او سازگاری داشته باشد.
ماکابا، مراقب جوجو، معتقد است داشتن یک همراه میتواند برای این گوریل بسیار مفید باشد. او میگوید: «برای او خوب است که همراهی داشته باشد، چون تنهابودن مثل جداافتادن از تمام دنیاست؛ درست مانند زندانیبودن.»
به نقل از زومیت، مراقبان جوجو امیدوارند روزی گوریل دیگری در کنار او زندگی کند تا این حیوان پس از سالها انزوا، سرانجام فرصت برقراری رابطهای طبیعی با یکی از همنوعانش را به دست آورد.

