پژوهشگران با بررسی رفتار الکتریکی مواد در مقیاس اتمی، راهکارهای تازهای برای توسعه حافظههای نسل آینده ارائه کردهاند. نتایج مطالعات آنها نشان میدهد میتوان با کنترل آرایش اتمها و اعمال ولتاژ، نواحی فروالکتریکی کوچکتر از یک نانومتر مربع ایجاد کرد و از ویژگیهای آنها برای ذخیره اطلاعات بهره گرفت؛ دستاوردی که میتواند به افزایش ظرفیت حافظهها بدون نیاز به افزودن اجزای جدید به تراشههای سیلیکونی کمک کند.
به گزارش سینا پرس، با افزایش حجم دادههای تولیدشده توسط هوش مصنوعی و گسترش سامانههای محاسباتی پیشرفته، نیاز به حافظههایی با ظرفیت بیشتر، سرعت بالاتر و مصرف انرژی کمتر به یکی از چالشهای مهم صنعت الکترونیک تبدیل شده است. در همین راستا، پژوهشگران بهجای تمرکز صرف بر کوچکسازی قطعات یا افزایش ابعاد سختافزار، در حال بررسی قابلیتهای مواد در مقیاس اتمی هستند؛ رویکردی که میتواند امکان ذخیره اطلاعات در ابعاد بسیار کوچک را فراهم کند.
مطالعات جدید نشان میدهد با تغییر آرایش اتمها و کنترل ویژگیهای الکتریکی مواد از طریق اعمال ولتاژ، میتوان ساختارهایی ایجاد کرد که قابلیت ثبت و نگهداری اطلاعات را داشته باشند. این تحقیقات بهویژه بر لایههای فوقنازک اکسید هافنیوم و نواحی فروالکتریکی در ابعاد زیر نانومتر متمرکز شدهاند.
روهان میشرا، دانشیار مهندسی مکانیک و علم مواد در دانشکده مهندسی مککلوی دانشگاه واشینگتن در سنتلوئیس (Washington University in St. Louis)، به همراه گروه پژوهشی خود، مجموعهای از مطالعات را برای شناخت و کنترل رفتار الکتریکی مواد در ابعاد اتمی انجام داده است. این تحقیقات با حمایت بنیاد ملی علوم آمریکا و مشارکت پژوهشگرانی از دانشگاه نبراسکا ـ لینکلن (University of Nebraska-Lincoln)، مؤسسه فناوری جورجیا (Georgia Institute of Technology) و چند مرکز علمی دیگر انجام شده است.
در این پروژهها، پژوهشگران از مدلسازی محاسباتی، میکروسکوپی پیشرفته و آزمایشهای تجربی استفاده کردهاند تا رفتار مواد را از سطح اتمی تا ابعاد قابل استفاده در قطعات الکترونیکی بررسی کنند.
اکسید هافنیوم؛ مادهای آشنا با قابلیتهای تازه
یکی از محورهای اصلی این تحقیقات، بررسی اکسید هافنیوم (HfO₂) است؛ مادهای که در حال حاضر نیز بهعنوان لایه عایق نازک در ساخت ترانزیستورهای مبتنی بر سیلیکون استفاده میشود. اهمیت این ماده به قابلیت احتمالی آن برای نمایش رفتار فروالکتریکی بازمیگردد؛ ویژگیای که میتواند زمینه استفاده از آن در فناوریهای ذخیرهسازی اطلاعات را فراهم کند.
مواد فروالکتریک دارای قطبش الکتریکی پایداری هستند که جهت آن را میتوان با اعمال میدان الکتریکی تغییر داد. نکته مهم این است که پس از قطع میدان نیز وضعیت قطبش میتواند حفظ شود. بنابراین، جهت قطبش در این مواد قابلیت ثبت و نگهداری وضعیتهای مختلف اطلاعاتی را دارد و میتواند مبنایی برای ساخت حافظههای الکترونیکی باشد.
با وجود این ظرفیت، بسیاری از مواد فروالکتریک هنگام رسیدن به ضخامت کمتر از حدود ۱۰ نانومتر، خاصیت فروالکتریکی خود را از دست میدهند. این محدودیت برای صنعت الکترونیک اهمیت زیادی دارد؛ زیرا توسعه قطعات کوچکتر به استفاده از لایههایی با ضخامت بسیار کم وابسته است.
اکسید هافنیوم در این زمینه رفتاری متفاوت از خود نشان میدهد. این ماده در شرایط خاص و در قالب لایههای فوقنازک میتواند ویژگیهای فروالکتریکی داشته باشد؛ درحالیکه در حالت معمول چنین خاصیتی از آن انتظار نمیرود. همین رفتار غیرمنتظره، توجه پژوهشگران را به سازوکارهای اتمی و ساختاری این ماده جلب کرده است.
کنترل رفتار الکتریکی با تغییر آرایش اتمها
میشرا و همکارانش برای بررسی دقیقتر این پدیده، ساختارهای تکبلوری و منظم از اکسید هافنیوم آلاییدهشده با لانتانیم تولید کردند. این لایههای نازک روی بستری از زیرکونیای پایدارشده با ایتریا رشد داده شدند.
استفاده از ساختار تکبلوری به پژوهشگران کمک کرد اثر عوامل مزاحمی مانند مرز دانهها و برخی نقصهای ساختاری را کاهش دهند؛ عواملی که میتوانند بر ویژگیهای الکتریکی ماده اثر بگذارند و تشخیص منشأ اصلی رفتار مشاهدهشده را دشوار کنند.
گوودونگ رن، که دوره دکتری خود را زیر نظر میشرا به پایان رسانده و اکنون پژوهشگر پسادکتری در دانشگاه واشینگتن در سیاتل است، با استفاده از روشهای پیشرفته میکروسکوپی، ساختار تکبلوری لایههای نازک هافنیوم را تأیید کرد. این فناوریها امکان مشاهده ستونهای منفرد اتمی را فراهم میکنند و به بررسی دقیق آرایش اتمها کمک میکنند.
پژوهشگران سپس با ترکیب میکروسکوپی الکترونی و مدلسازی محاسباتی، فاز و ویژگیهای الکتریکی این ساختارها را بررسی کردند. نتایج نشان داد که تنش ساختاری ایجادشده در لایههای نازک اکسید هافنیوم آلاییدهشده با لانتانیم، موجب پایداری آنها در فازی موسوم به آنتیفروالکتریک میشود.
در مواد آنتیفروالکتریک، دوقطبیهای الکتریکی مجاور در جهتهای مخالف یکدیگر قرار میگیرند و اثر کلی قطبش آنها خنثی میشود. بااینحال، پژوهشگران دریافتند که اعمال ولتاژ نسبتاً زیاد میتواند این دوقطبیها را همجهت کند و ماده را به وضعیت فروالکتریک تغییر دهد. در این حالت، قطبش الکتریکی قابل کنترل خواهد بود و میتوان از آن برای ذخیره اطلاعات استفاده کرد.
نتایج این تحقیق در نشریه علمی Science منتشر شده است. یافتهها نشان میدهد بهجای تلاش برای تثبیت مستقیم یک فاز فروالکتریک متداول در اکسید هافنیوم، میتوان فاز آنتیفروالکتریک پایدارتر آن را در زمان ساخت حفظ کرد و سپس با اعمال ولتاژ، رفتار الکتریکی موردنظر را ایجاد کرد.
این رویکرد علاوه بر کاربرد احتمالی در حافظهها، میتواند برای ذخیره انرژی نیز اهمیت داشته باشد؛ زیرا مواد آنتیفروالکتریک ظرفیت بالایی برای ذخیره انرژی دارند و قابلیت استفاده در خازنهای با چگالی انرژی بالا را نیز نشان میدهند.
ترکیب محاسبات کوانتومی با مشاهده مستقیم اتمها
یکی از ویژگیهای مهم این مجموعه تحقیقات، استفاده همزمان از مدلسازی نظری و آزمایشهای تجربی است. گروه پژوهشی میشرا ابتدا با بهرهگیری از اصول مکانیک کوانتومی، رفتار مواد و میزان پایداری ساختارهای مختلف را در مقیاس اتمی پیشبینی میکند. سپس نمونههای واقعی براساس این محاسبات ساخته میشوند و ساختار آنها با روشهای پیشرفته میکروسکوپی مورد بررسی قرار میگیرد.
این فرایند به پژوهشگران امکان میدهد میزان تطابق ساختار واقعی مواد با پیشبینیهای نظری را ارزیابی کنند. همچنین شناسایی و کاهش نقصهای ساختاری از طریق این روشها، به تولید لایههایی با کیفیت بالاتر کمک میکند.
میشرا بر این باور است که مواد واقعی همواره با درجاتی از نقص ساختاری همراه هستند و شناخت و به حداقل رساندن این نقصها از اهداف اصلی گروه پژوهشی او محسوب میشود. از سوی دیگر، تصاویر میکروسکوپی بهتنهایی نمیتوانند تمام جزئیات یک ساختار سهبعدی را نشان دهند؛ زیرا آنچه در تصویر دیده میشود، نمایی دوبعدی از یک ساختار سهبعدی است. به همین دلیل، ترکیب دادههای تصویربرداری با محاسبات مکانیک کوانتومی میتواند در بازسازی و شناخت دقیقتر ساختار واقعی مواد مؤثر باشد.
شناسایی نواحی فروالکتریکی کوچکتر از یک نانومتر مربع
در مطالعهای دیگر که با همکاری پژوهشگرانی از مؤسسه فناوری جورجیا و مؤسسه ملی علم و فناوری اولسان کره جنوبی (UNIST) انجام شده، قابلیتهای الکتریکی اکسید زیرکونیوم (ZrO₂) بررسی شده است. این ماده از نظر ساختاری به اکسید هافنیوم شباهت دارد و میتواند رفتارهای الکتریکی مشابهی از خود نشان دهد.
پژوهشگران در این مطالعه که نتایج آن در نشریه Advanced Materials منتشر شده است، نواحی فروالکتریکی با مساحت کمتر از یک نانومتر مربع را شناسایی کردند. هر یک از این نواحی دارای جهت مشخصی از قطبش الکتریکی است و مرز میان آنها با ساختاری موسوم به دیواره ۱۸۰ درجهای شکل میگیرد.
وجود اتمهای اضافی اکسیژن در این مرزها به متعادلسازی بارهای الکتریکی کمک میکند. محاسبات پژوهشگران نیز نشان میدهد این دیوارههای بسیار نازک میتوانند خاصیت هدایت الکتریکی داشته باشند و در واکنش به اعمال ولتاژ جابهجا شوند.
این ویژگی میتواند در آینده امکان استفاده از مرزهای اتمی میان نواحی فروالکتریکی را بهعنوان اجزای فعال در قطعات الکترونیکی و حافظههای پیشرفته فراهم کند. به بیان دیگر، حتی ساختارهایی با ابعاد کوچکتر از یک نانومتر مربع نیز میتوانند رفتار الکتریکی قابلکنترل و کاربردی داشته باشند.
چرخش لایههای اتمی برای تغییر قطبش الکتریکی
پژوهشگران در مسیر دیگری نیز امکان کنترل رفتار فروالکتریکی مواد را بررسی کردهاند. در این روش، دو لایه بسیار نازک اکسید هافنیوم روی یکدیگر قرار میگیرند و لایه بالایی با زاویهای اندک نسبت به لایه زیرین چرخانده میشود.
جیان هوانگ، دانشجوی دکتری گروه میشرا، با استفاده از مدلسازی محاسباتی اثر این چرخش را بررسی کرده است. نتایج نشان میدهد تغییر زاویه میان دو لایه اتمی میتواند آرایش تازهای ایجاد کند که به شکل الگویی تکرارشونده و بزرگتر با عنوان ابرشبکه موآره (Moiré Superlattice) ظاهر میشود.
براساس پیشبینیهای این مطالعه، چنین آرایشی میتواند قطبش الکتریکی خالصی عمود بر سطح لایهها ایجاد کند. جهت این قطبش نیز با اعمال میدان الکتریکی قابل تغییر است. در واقع، میدان الکتریکی میتواند یکی از لایهها را نسبت به لایه دیگر جابهجا کند و در نتیجه جهت قطبش کلی ساختار را معکوس سازد.
نتایج این تحقیق در نشریه Nano Letters منتشر شده و روشی دیگر برای ایجاد قطبش الکتریکی قابل کنترل و استفاده از آن در فناوریهای ذخیرهسازی اطلاعات معرفی میکند.
چشمانداز تازه برای حافظههای نسل آینده
مجموعه این مطالعات نشان میدهد مهندسی ساختار اتمی مواد میتواند مسیر تازهای برای توسعه حافظههای الکترونیکی فراهم کند. تثبیت فازهای آنتیفروالکتریک در لایههای فوقنازک، شناسایی نواحی فروالکتریکی زیر یک نانومتر مربع و تغییر قطبش از طریق چرخش نسبی لایههای اتمی، سه رویکرد متفاوت هستند که بر کنترل ویژگیهای الکتریکی مواد در کوچکترین ابعاد تمرکز دارند.
به نقل از پایگاه خبری فناوری نانو ایران، اهمیت این دستاوردها به استفاده از موادی مانند اکسید هافنیوم نیز مربوط میشود که هماکنون در ساخت تراشههای سیلیکونی کاربرد دارند. بنابراین، در صورت توسعه و تجاریسازی این روشها، تولیدکنندگان ممکن است بتوانند با بهرهگیری از مواد و زیرساختهای ساخت موجود، قابلیتهای تازهای به تراشهها اضافه کنند و بدون نیاز به افزودن اجزای کاملاً جدید، ظرفیت ذخیرهسازی و عملکرد حافظهها را بهبود دهند.
البته این فناوریها همچنان در مرحله پژوهش و توسعه قرار دارند و استفاده تجاری از آنها به بررسیهای بیشتری درباره پایداری، سرعت عملکرد، مصرف انرژی و امکان تولید انبوه نیاز دارد. بااینحال، نتایج بهدستآمده چشمانداز تازهای برای صنعت نیمهرسانا ترسیم میکند؛ مسیری که در آن افزایش توان ذخیرهسازی اطلاعات، بیش از گذشته به توانایی دانشمندان در مهندسی و کنترل رفتار اتمها وابسته خواهد بود.

