این روزها هوش مصنوعی قریبا توسط بیشتر افراد مورد استفاده قرار داشته و طبقات مختلف مردم از دانشجویان تا زنان خانه دار از این فناوری استفاده می کنند اما سوال مهم این است که آیا هوش مصنوعی قرار است انسان را خلاقتر کند یا بهتدریج او را از فکر کردن و ایدهپردازی مستقل دور سازد؟ این پرسش با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی مولد، از یک بحث آیندهنگرانه به مسئلهای واقعی تبدیل شده است.
به گزارش سیناپرس، امروزه بسیاری از مردم برای نوشتن، طراحی، حل مسئله، ایدهپردازی و حتی انتخاب موضوع و حتی موارد عادی و روزمره مثل انتخاب غذای خود از هوش مصنوعی کمک میگیرند؛ اما آیا این کمک، خلاقیت را تقویت میکند یا ممکن است بهتدریج آن را تضعیف کند؟
پاسخ پژوهشهای علمی به این موضوع پیچیده و بسیار مهم، یک «بله» یا «خیر» ساده نیست. شواهد موجود نشان میدهد هوش مصنوعی میتواند در بسیاری از شرایط خلاقیت و کیفیت خروجی یک فرد را افزایش دهد؛ اما از سوی دیگر، استفاده گسترده از ایدههای تولیدشده توسط هوش مصنوعی ممکن است در سطح جمعی، تنوع و تازگی ایدهها را کاهش دهد. به بیان سادهتر، ممکن است هر فرد با کمک هوش مصنوعی بهتر فکر کرده و کمتر اشتباه کند، اما اگر همه مردم از یک ابزار و الگوهای مشابه استفاده کنند، نتیجه نهایی میتواند شبیهتر به یکدیگر شو و در اینجا به یاد یک ضرب المثل قدیمی می افتیم که می گوید: اگر همه یکسان فکر کنند،گویی هیچ کسی فکر نکرده است.
نتایج یک مطالعه علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در مجله Nature Human Behaviour توسط پژوهشگران دانشگاه هیوستون با کمک محققان دانشگاه رایس آمریکا، پاسخ جالبی به این پرسش می دهد. محققان این تیم مطالعاتی در پنج آزمایش بررسی کردند که چت جی پی تی چگونه بر حل مسائل خلاقانه اثر میگذارد. در این تحقیقات شرکتکنندگان برای کارهایی مانند انتخاب هدیه خلاقانه، طراحی اسباب بازی، استفاده مجدد از وسایل بلااستفاده و طراحی یک میز نوآورانه ایده تولید کردند.
نتیجه نشان داد افرادی که از هوش مصنوعی استفاده کردند، در مقایسه با افرادی که بدون فناوری یا با جستوجوی معمول اینترنت کار میکردند، ایدههایی خلاقانهتری ارائه کردند. با این حال، اثر هوش مصنوعی بیشتر در ایجاد ایدههای نو و متفاوت در مقیاس تدریجی دیده شد و نه الزاماً ایدههای کاملاً رادیکال و انقلابی.
پژوهشگران علت این اثر را تا حدی توانایی مدل در ترکیب مفاهیمی دانستند که در حالت عادی ممکن است انسان آن ها را دور از یکدیگر تصور کند.
مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۴، با مشارکت دانشگاه چارلز در جمهوری چک و چند پژوهشگر وابسته به مراکز دانشگاهی این کشور، روی ۱۴۵ دانشجو انجام شد. در این آزمایش، ۷۷ دانشجو با کمک چت جی پی تی و ۶۸ نفر بدون کمک هوش مصنوعی یک مسئله پیچیده خلاقانه را حل کردند. نتایج به وضوح حاکی از این واقعیت بودند که استفاده از هوش مصنوعی کیفیت، بسط و اصالت راهحلها را افزایش داد و در عین حال شرکتکنندگان احساس کردند حل مسئله آسانتر و نیازمند تلاش ذهنی کمتری است. این یافته اهمیت زیادی داشته و نشان می دهد هوش مصنوعی اگرچه می تواند عملکرد خلاقانه فرد را بهتر کند، اما ممکن است هزینه ذهنی انجام کار را نیز کاهش دهد.
با این حساب باید بررسی کنیم دلیل این حجم از نگرانی نسبت به کاهش خلاقیت انسان پس از استفاده از هوش مصنوعی از کجا میآید؟ پاسخ به این موضوع را باید در تفاوت میان خلاقیت فردی و تنوع خلاقیت جمعی جستوجو کرد.
تحقیقاتی که توسط پژوهشگران دانشکده مدیریت دانشگاه کالج لندن (UCL) با همکاری دانشگاه اکستر انجام شده و در سال ۲۰۲۴ در مجله Science Advances منتشر شد پاسخ این سوال را روشن می کند. محققان در این مطالعه ، حدود ۳۰۰ نفر را در یک آزمایش نوشتن داستان کوتاه بررسی کردند. برخی افراد بدون کمک هوش مصنوعی داستان نوشتند و برخی یک یا چند ایده تولیدشده توسط GPT-۴ دریافت کردند.
نتیجه به دست آمده بسیار جالب بود: داستانهایی که با کمک هوش مصنوعی نوشته شده بودند، از نظر ارزیابان خلاقانهتر و بهتر نوشتهشده و لذتبخشتر بودند؛ این اثر بهویژه در میان افرادی که در ابتدا خلاقیت پایینتری داشتند، بیشتر مشاهده شد. اما همزمان، داستانهای تولیدشده با کمک هوش مصنوعی شباهت بیشتری به یکدیگر داشتند که یک نقطه ضعف جدی محسوب می شود .
بنابراین پژوهشگران به یک تناقض مهم رسیدند: هوش مصنوعی میتواند خلاقیت فردی را افزایش دهد، اما در صورت استفاده مشابه توسط افراد مختلف، ممکن است «تنوع خلاقانه» در سطح جامعه کاهش پیدا کند.
این مسئله را میتوان در زندگی روزمره نیز تصور کرد. اگر هزار نویسنده، طراح، متصدیان امور تبلیغات یا تولیدکننده محتوا برای شروع کار از یک مدل هوش مصنوعی بخواهند «ده ایده خلاقانه» ارائه کند، احتمال دارد کیفیت کار هر فرد افزایش یابد؛ اما در نهایت بخشی از آنها به سمت الگوهای مشابه هدایت خواهند شد.
در واقع، خطر اصلی شاید خود هوش مصنوعی نباشد؛ بلکه واگذاری فرایند فکر کردن به هوش مصنوعی باشد. در این جا به این مساله می رسیم که خلاقیت فقط محصول نهایی یک فرایند نیست بلکه بخشی از خلاقیت در همان فرایندی شکل میگیرد که انسان با مسئله کلنجار رفته، ایدههای بد تولید میکند، شکست میخورد، دوباره تلاش کرده و میان مفاهیم ظاهراً بیارتباط ارتباط برقرار میکند. اگر این مراحل دائماً به هوش مصنوعی واگذار شوند، ممکن است انسان بهجای «خلاق بودن»، صرفاً در انتخاب و ویرایش خروجی ماشین مهارت پیدا کند.
به این ترتیب مشاهده کردید که شواهد علمی اجازه نمیدهد بگوییم استفاده زیاد از هوش مصنوعی حتماً خلاقیت انسان را نابود میکند زیرا چنین نتیجهای هنوز اثبات نشده است. از سوی دیگر حتی برخی مطالعات نشان دادهاند که هوش مصنوعی میتواند ابزار قدرتمندی برای تقویت خلاقیت، بهویژه در افرادی باشد که در آغاز کار ایدههای کمتری دارند. از سوی دیگر، پژوهشها درباره تأثیر بلندمدت و استفاده بسیار گسترده از هوش مصنوعی هنوز در مراحل اولیه است و برای نتیجهگیری قطعی به مطالعات طولانیتر نیاز داریم.
بنابراین شاید مسئله اصلی این نباشد که آیا از هوش مصنوعی استفاده کنیم یا نه؟ بلکه مساله اصلی این است که هوش مصنوعی نیز مانند هر فناوری دیگر دارای مزایا و معایب خاص خود است و نتیجه نهایی بستگی به نوع استفاده ما از آن داشته و این موضوع مهم است که در کدام مرحله از فرایند و چگونه باید از آن استفاده کنیم؟
یک روش منطقی برای استفاده از هوش مصنوعی این است که انسان ابتدا خودش مسئله را تحلیل و چند ایده اولیه تولید کند، سپس از هوش مصنوعی برای نقد، گسترش، مقایسه یا پیدا کردن مسیرهای تازه کمک بگیرد و در نهایت نیز خودش درباره نتیجه تصمیم بگیرد.
در خاتمه تاکید می شود هوش مصنوعی میتواند یک همکار فکری قدرتمند برای همه ما باشد؛ اما اگر جای فکر کردن انسان را بگیرد، ممکن است همان ابزاری که برای افزایش خلاقیت ساخته شده، بهتدریج ما را به مصرفکننده ایدههای آماده تبدیل کند.

