فناوری نانوحباب بهعنوان یکی از راهکارهای نوین در صنعت آب و فاضلاب، این امکان را فراهم کرده است که ضمن افزایش ظرفیت تصفیه فاضلاب، مصرف برق نیز به میزان قابلتوجهی کاهش یابد. اجرای این فناوری در پروژههایی در تهران و اصفهان، از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان ایرانی برای پیوند مدیریت منابع آب و انرژی حکایت دارد.
به گزارش سینا پرس، با افزایش محدودیت منابع آبی و دشوارتر شدن تأمین آب مورد نیاز بخش کشاورزی، بازچرخانی فاضلاب شهری به یکی از راهکارهای مهم برای مدیریت مصرف آب تبدیل شده است. فاضلابی که پس از استفاده در منازل و محیطهای شهری وارد شبکه جمعآوری میشود، در صورت تصفیه اصولی میتواند دوباره مورد استفاده قرار گیرد و بخشی از نیازهای بخش کشاورزی و فضای سبز را تأمین کند.
با این حال، تصفیه فاضلاب فرآیندی انرژیبر است و بخش قابلتوجهی از برق مصرفی تصفیهخانهها به سیستمهای هوادهی و تأمین اکسیژن مورد نیاز برای فعالیت میکروارگانیسمها اختصاص دارد. از این رو، کاهش مصرف انرژی در کنار افزایش ظرفیت تصفیه، به یکی از ضرورتهای صنعت آب و فاضلاب تبدیل شده است.
در همین راستا، فناوری نانوحباب بهعنوان راهکاری برای بهبود فرآیند تصفیه و کاهش وابستگی به تجهیزات پرمصرف هوادهی سنتی مورد توجه قرار گرفته است؛ فناوریای که شرکتهای دانشبنیان ایرانی توانستهاند آن را در چند پروژه عملیاتی به کار بگیرند.
نانوحباب چگونه فرآیند تصفیه را متحول میکند؟
نانوحباب به حبابهای بسیار ریز گاز با قطری کمتر از ۲۰۰ نانومتر گفته میشود. این حبابها برخلاف حبابهای معمولی، بهسرعت از آب خارج نمیشوند و میتوانند برای مدت طولانی در مایع باقی بمانند و بهصورت یکنواخت در آن توزیع شوند. این ویژگی موجب افزایش راندمان انتقال اکسیژن به آب میشود.
در فرآیند تصفیه فاضلاب، میکروارگانیسمها برای تجزیه مواد آلاینده به اکسیژن نیاز دارند. استفاده از نانوحباب با افزایش انتقال اکسیژن، شرایط مناسبتری برای فعالیت این موجودات فراهم میکند و میتواند ضمن بهبود کیفیت تصفیه، نیاز به سیستمهای هوادهی سنتی و پرمصرف را کاهش دهد.
کاهش ۵۰ درصدی مصرف برق در تصفیهخانه قیطریه
یکی از نمونههای اجرای این فناوری در کشور، پروژه ارتقای تصفیهخانه قیطریه تهران است. بر اساس اعلام شرکت فاضلاب تهران، در این طرح یک شرکت دانشبنیان ایرانی بدون ایجاد زیرساخت فیزیکی جدید، سیستمهای هوادهی سنتی را بهطور کامل حذف و فناوری نانوحباب را جایگزین کرده است.
نتایج اجرای این طرح شامل بیش از سه برابر شدن ظرفیت تصفیهخانه، ارتقای کیفیت پساب خروجی و کاهش ۵۰ درصدی مصرف برق بوده است.
نمونه دیگری از کاربرد این فناوری در اصفهان به اجرا درآمده است. در این پروژه، یک شرکت ایرانی با طراحی سامانه کانتینری تصفیه فاضلاب مبتنی بر نانوحباب، امکان تصفیه فاضلاب یک شهرک مسکونی را در منطقهای فاقد شبکه جمعآوری فاضلاب و تصفیهخانه فراهم کرده است.
این سامانه با یکپنجم برق مصرفی و در یکهشتم مساحت مورد نیاز برای یک تصفیهخانه سنتی فعالیت میکند. اجرای آن همچنین مشکل تأمین آب مورد نیاز باغ ارغوان اصفهان، بهعنوان بزرگترین بازار خرید و فروش گل و گیاه کشور، را برطرف کرده است.
این تجربهها نشان میدهند که نانوحباب علاوه بر کاهش هزینههای عملیاتی تصفیه فاضلاب، میتواند زمینه استفاده مجدد از منابع آبی را فراهم کند که پیش از این به شکل مؤثر وارد چرخه مصرف نمیشدند.
دو راهکار برای توسعه ظرفیت تصفیه فاضلاب کشور
نیاز کشور به توسعه زیرساختهای تصفیه فاضلاب، موضوع دیگری است که اهمیت استفاده از فناوریهای جدید را افزایش میدهد.
محمدمهدی اسماعیلی، مدیر برنامه توسعه فناوری نانوحباب ستاد نانو، با اشاره به تکالیف برنامه هفتم توسعه و هدفگذاری اعلامشده از سوی مدیرکل دفتر بهرهبرداری فاضلاب شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، از ضرورت ایجاد حدود ۲ میلیون مترمکعب در روز ظرفیت جدید تصفیه فاضلاب خبر داده است.
به گفته اسماعیلی، برای دستیابی به این هدف دو مسیر پیش روی کشور قرار دارد. راه نخست، احداث تصفیهخانههای جدید با استفاده از روشهای سنتی است که به سرمایهگذاری گسترده و زمان طولانی نیاز دارد.
او هزینه اجرای این مسیر را «لااقل ۲۰۰ همت» اعلام کرده و توضیح داده است که ساخت هر تصفیهخانه حدود سه سال زمان میبرد و مستلزم تأمین زمین، ایجاد زیرساختهای گسترده و اختصاص ظرفیت جدید برق است.
مسیر دوم، استفاده از فناوری نانوحباب برای ارتقای تصفیهخانههای موجود است. اسماعیلی در این زمینه میگوید: «ارتقا و بهینهسازی یک سوم تصفیهخانههای موجود به وسیله فناوری نانوحباب، با یک سوم هزینه ساخت تصفیهخانههای جدید امکانپذیر است.»
بر اساس توضیحات او، اجرای این راهکار میتواند ظرفیت تصفیهخانههای موجود را دوبرابر کند و همزمان مصرف برق آنها را ۵۰ درصد کاهش دهد؛ ضمن اینکه به تأمین زمین و دریافت مجوزهای جدید نیازی نخواهد داشت.
کاربرد نانوحباب از تصفیه فاضلاب تا کشاورزی و آبزیپروری
ظرفیت فناوری نانوحباب تنها به صنعت تصفیه فاضلاب محدود نمیشود و بخش کشاورزی و آبزیپروری نیز میتوانند از مزایای آن بهرهمند شوند.
در حوزه کشاورزی، افزایش اکسیژن محلول در آب آبیاری میتواند به بهبود رشد ریشه و جذب مواد مغذی کمک کند. بر اساس نتایج مطالعات و پروژههای اجرایی، میزان افزایش تولید محصولات کشاورزی بسته به نوع محصول و شرایط کشت، بین ۵ تا ۲۵ درصد گزارش شده است. کاهش مصرف آب و کود و بهبود کیفیت محصولات نیز از دیگر مزایای مطرحشده برای این فناوری است.
در بخش آبزیپروری نیز استفاده از نانوحباب میتواند ظرفیت تولید را تا حدود دو برابر افزایش دهد.
عملکرد پروژههای ایرانی در مقایسه با نمونههای خارجی
مدیر برنامه توسعه فناوری نانوحباب ستاد نانو با اشاره به پروژههای اجراشده در کشورهای مختلف، وضعیت عملکرد نمونههای ایرانی را در کاهش مصرف انرژی قابلتوجه توصیف کرده است.
به گفته اسماعیلی، شرکتهای فعال در ژاپن و آمریکا عمدتاً از نانوحباب بهعنوان سامانه هوادهی کمکی در کنار تجهیزات سنتی استفاده میکنند و در بهترین پروژههای خود موفق به کاهش ۱۵ درصدی مصرف برق شدهاند.
این در حالی است که در نمونههای اجرایی ایران، سیستمهای هوادهی سنتی بهطور کامل حذف شده و کاهش ۵۰ درصدی مصرف برق به دست آمده است.
ضرورت تبدیل دستاوردهای فناورانه به راهکار ملی
تجربه پروژههای اجراشده نشان میدهد شرکتهای دانشبنیان ایرانی توانستهاند راهکاری تازه برای کاهش همزمان مصرف آب و انرژی در اختیار صنعت آب و فاضلاب قرار دهند. با این حال، تبدیل این دستاوردها به یک برنامه ملی مستلزم توسعه کاربرد فناوری و انتشار شفاف اطلاعات مربوط به میزان صرفهجویی آب و برق در پروژههای عملیاتی است.
همانطور که رهبر شهید انقلاب در آبانماه ۱۴۰۰ تأکید کردند: «میتوان برای همه مشکلات کشور راهحل علمی پیدا کرد… مسئله آب در آینده خیلی نزدیکی به مسئله مهمتری هم در سطح دنیا تبدیل خواهد شد. خب برای این یک فکر علمی باید بشود.»
اکنون فناوری نانوحباب بهعنوان یکی از راهکارهای علمی و فناورانه، از مرحله پژوهش عبور کرده و در پروژههایی داخل کشور به مرحله اجرا رسیده است. مسئله اصلی، فراهم کردن زمینه توسعه این فناوری و استفاده گستردهتر از ظرفیت آن در مدیریت منابع آب و انرژی است.
به نقل از نانو، در شرایطی که کشور همزمان با محدودیت منابع آبی و ناترازی برق مواجه است، توسعه فناوریهایی که امکان افزایش ظرفیت تصفیه فاضلاب با مصرف انرژی کمتر را فراهم میکنند، میتواند به یکی از محورهای مهم سیاستگذاری در صنعت آب و فاضلاب تبدیل شود.

